روزنـــامــک

بخش ششم. اخلاق روزنامه نگاری (درس 1) بی طرفی

News Reporter and a TV Cameraman Interviewing a Mature Man in a Suit Standing on Steps

خبرنگار يا فعال سياسي؟

"خبرنگار با فعال سياسي تفاوت دارد." (مايکل بورک، خبرنگار)

بسياري از روزنامه ها در سراسر جهان موضع سياسي دارند. آن ها از يک حزب يا مکتب سياسي خاص حمايت مي کنند. آن ها فعاليت سياسي مي کنند و خوانندگان خود را تشويق مي کنند تا به شيوه اي خاص فکر و عمل کنند.

اما در مقابل، قانون يا مفاد پروانه، فعاليت بسياري از شبکه هاي راديويي و تلويزيوني، آن ها را موظف مي کند که بي طرف بمانند.

بر اساس لغتنامه ها، بي طرفي يعني:

نداشتن دخالت مستقيم يا هر گونه نفع در جرياني خاص، تبعيض قائل نشدن عليه يک طرف يا گروه مشخص، و بي غرض و منصف بودن.

در مورد کار خبري از اين مفهوم مي توان دو نتيجه گرفت:

روزنامه نگار بايد تمام نظرهاي مهم در مورد يک موضوع را منعکس کند. اگر موضع مخالف منعکس نشود، تنها نيمي از داستان پوشش داده شده است.

و روزنامه نگاران بايد از درگير شدن در موضوعي که آن را پوشش مي دهند فاصله بگيرند يعني در مقابل پوشش خبري، پول يا هديه قبول نکنند، در احزاب سياسي فعاليت نکنند و اجازه ندهند که نظر شخصي شان در کار خبري آنها وارد شود.

نگاه کامل و جامع به واقعيت

اين امکان وجود دارد که گزارشي بر اساس واقعيت تهيه شود اما همه جنبه هاي ماجرا را پوشش ندهد. در اين صورت حق خوانندگان، شنوندگان و بينندگان ادا نشده است. اين حق آنهاست که گزارش را بطور کامل دريافت کنند.

هر موضوعي را مي توان از دو سو و يا بيشتر نگريست. بي طرفي در روزنامه نگاري، يعني منعکس کردن تمام نظرهاي مهم اما متفاوت درباره يک موضوع و قبول نکردن تفسير خاص تنها يکي از طرف ها.

هرگاه از کسي به صورت مستقيم يا غير مستقيم انتقاد مي شود، روزنامه نگار حرفه اي بايد واکنش به آن را هم بيابد و در گزارش خود منعکس کند.

نمونه: دولت اعلام کرده مبالغ بسيار بيشتري را صرف خدمات عمومي خواهد کرد. به نظر مي آيد که خبر خوبي است اما به احتمال بسيار زياد، نظر ديگري هم وجود دارد:

"به گفته نخست وزير، ماليات جديد دولت را قادر مي کند تا بودجه بيشتري به آموزش و بهداشت اختصاص دهد.

اما رهبر حزب مخالف دولت مي گويد که فشار ماليات جديد بيشتر بر فقيرترين اقشار جامعه خواهد بود."

نمونه ديگر: بسيار ساده مي توان شکايت هاي مردم از حمل و نقل عمومي را منعکس کرد به ويژه اگر خود خبرنگار هم از وسايل نقليه عمومي استفاده مي کند. اما انصاف اين است که توضيح کساني که اين خدمات را اداره مي کنند هم منعکس شود:

"انجمن استفاده کنندگان از وسائل نقليه عمومي، متروي شهر را غيرقابل استفاده خوانده و خواستار استعفاي تمام مديران آن شده است."

" مدير عامل مترو اذعان کرد که کمبود هاي جدي وجود دارد اما قول داد که با سرمايه گذاري هاي جديد، وضع مترو تا سال آينده بهبود زيادي پيدا کند."

حدس زدن در باره اين که ديگران ممکن است چه نظري داشته باشند کافي نيست. بايد به دنبالشان برويد و از آنها سوال کنيد.

"حرفي ندارم"

اگر فرد يا نهادي در ارتباط با خبري که پوشش مي دهيد حاضر به اظهار نظر نشد، اين نکته را براي مخاطب خود روشن کنيد. مخاطبان بايد بدانند که شما سعي کرده ايد نظر آن فرد يا نهاد را هم منعکس کنيد.

هرکسي حق دارد از مصاحبه دادن خودداري کند. به اين حق بايد احترام گذاشت اما بايد ابتدا حق انتخاب را به آن شخص داد. اگر خطر شکايت به دادگاه در آينده وجود دارد، تمام مراجعه کردن هاي خود به آن شخص و پاسخ هاي او را به صورت دقيق يادداشت کنيد. اين يادداشت ها در دادگاه به کار خواهند آمد.

پاسخي که داده مي شود را به طور صحيح گزارش کنيد و اگر به هر دليل نتوانسته ايد واکنشي بگيريد، اين نکته و دلايل آن را با دقت در گزارش خود بياوريد. منصفانه نيست که بگوييد"آقاي اسميت حاضر به اظهار نظر نشد" در حالي که واقعيت اين است که شما نتوانسته ايد با او تماس بگيريد. بهتر است بنويسيد:

"به آقاي اسميت دسترسي نبود تا نظرش پرسيده شود."

اگر کسي با شما صحبت کند اما حاضر نشود که مصاحبه اش ضبط شود، از ارائه نظرش خودداري نکرده است.

بنويسيد: "آقاي اسميت حاضر به مصاحبه نشد اما گفت...."

اگر کسي به شما بگويد هنوز آمادگي اظهار نظر ندارد، اين امر را دقيق منعکس کنيد:

"آقاي اسميت در اين زمان حاضر به مصاحبه نيست و مي گويد به زودي بيانيه اي منتشر خواهد کرد."

ايجاد توازن در طول زمان

در مورد موضوعات پيچيده، نمي توان و مطلوب هم نيست که هربار که به موضوع اشاره مي شود، تمام نظرهاي موافق و مخالف را منعکس کرد اما در فرصت يا فرصتهاي بعدي بايد آن نظرها هم شنيده شوند.

به عنوان نمونه ممکن است شما براي دو مصاحبه طولاني که دو نظر مختلف در باره يک موضوع را منعکس مي کنند زمان کافي نداشته باشيد. مي توانيد يکي را پخش کنيد اما توضيح دهيد که نظر ديگري هم درباره آن موضوع وجود دارد. در فاصله زماني معقولي مصاحبه دوم را پخش کنيد و به آن، زمان پخش و اهميتي چون مصاحبه اول بدهيد.

نظرهاي مهمي که حاميان بسياري دارند، بايد پوشش تقريبا يکسان داشته باشند، هم از جهت مدت و هم از جهت ارائه آن. منصفانه نيست که نظر يک طرف در برنامه اصلي خبري منعکس شود و طرف مخالف در نيمه هاي شب در برنامه اي که شنونده چنداني ندارد.

نيازي به انتخاب نيست

در بعضي جوامع از روزنامه نگار انتظار مي رود که نظرهاي مختلف را جمع بندي کند و از ميان آن ها راه حل "درست" را ارائه دهد. در جوامع غربي، از روزنامه نگاران مستقل چنين انتظاري نمي رود.

درست برعکس، نظر خبرنگار يا کارفرماي او، نبايد از سوي مخاطبان حدس زده شود.

به گفته بي بي سي:

"برنامه هاي خبري بايد يک توضيح هوشمندانه و آگاه کننده از وقايع ارائه دهند تا مخاطبان را قادر سازند که خودشان نتيجه گيري کنند."

بايد به وضوح ميان تفسير و خبر تفاوت گذاشت. در نمونه زير خبرنگار با دقت سعي مي کند که جانب کسي را نگيرد:

"خبرنگاراني که پس از حمله نيروهاي ارتش از پايگاه شورشيان ديدن کرده اند جسدهاي دوازده نفر را ديده اند که همگي مرد بوده اند.

"رهبر شورشيان ادعا کرده که آن ها غير نظامي بوده اند و حمله ارتش را 'حمله اي وحشيانه عليه بشريت' توصيف کرده است.

فرمانده نيروهاي ارتش گفت ماموريت ارتش که او آن را ''از بين بردن نيروهاي تروريستي' خواند با موفقيت به پايان رسيده است."

خبرنگار مي تواند در بعضي مواقع بر اساس دانش و تجربه حرفه اي روزنامه نگاري، نتيجه گيري کند:

"براساس آن چه که من در اين درگيري ها ديده ام، به احتمال بسيار زياد شورشيان از اين پايگاه براي حمله به نيروهاي دولتي مستقر در منطقه استفاده مي کرده اند."

تعهدات شخصي

زماني که عده زيادي در سال 2003 در اعتراض به جنگ عراق در لندن راه پيمايي کردند، بي بي سي از مجريان و روزنامه نگاران ارشدش خواست که در آن شرکت نکنند. ملاحظه بي بي سي اين بود که اگر آن ها در بحث داغي که بر سر موضوع جنگ در گرفته بود، با يکي از طرفين، همسو قلمداد شوند، ديگر نخواهند توانست بي طرفانه خبرهاي اين موضوع جنجال بر انگيز را گزارش دهند.

روزنامه نگار شدن به اين معني نيست که شما نظر شخصي نداشته باشيد. اما اين نظر شخصي نبايد در کارتان دخالت داده شود.

قواعد بي بي سي تاکيد دارد که:

"خبرنگار مي تواند داوري حرفه اي روزنامه نگارانه داشته باشد اما نمي تواند نظر شخصي خود را بيان کند. مخاطبان نبايد بتوانند نظر مجريان و خبرنگاران را درباره مسائل حساس تشخيص دهند."

از آن گذشته قواعد بي بي سي تاکيد دارد که روزنامه نگاران بايد بي طرف جلوه کنند و هرگز نبايد سوالي در باره صداقت آنان مطرح شود. از اين رو فعاليت هاي آنان خارج از محيط کار محدود است:

"درباره بي طرف بودن گروه هايي که کار خبري مي کنند، نبايد ترديد وجود داشته باشد. کساني که در برنامه هاي خبري کار مي کنند نبايد منافع يا دلبستگي هايي در خارج از بي بي سي داشته باشند که بتواند شهرت و اعتبار بي بي سي را لکه دار کند و به اعتماد متقابل ميان بي بي سي و مخاطبانش به سبب مسائلي چون بي طرفي، انصاف و صداقت لطمه بزند."

فعاليت هاي غيرقابل قبول شامل موارد زير است:

· فعاليت براي احزاب سياسي

· قبول پول يا هديه به خاطر پوشش دادن يا ندادن يک خبر يا اعمال نفوذ بر شيوه ارائه آن خبر

· تبليغ براي شرکت هاي تجارتي مثلا از طريق ظاهر شدن در آگهي هاي تبليغاتي

· آموزش دادن به مصاحبه شوندگان بالقوه که چگونه از پاسخ هاي دشوار احتراز کنند

مراقب کلمات باشيد

بعضي از کلماتي که استفاده مي کنيم اغلب به روشني تمايلات قلبي مان را نشان مي دهند.

معمولا مخالفان يک حکومت آن را "رژيم" مي خوانند. "مبارز در راه آزادي" بار مثبت و "تروريست" بار منفي دارد.

صفت ها هم اغلب نمايانگر نظر است. "پرخاشگر"، "متکبر"، "روشنفکرنما" و امثال اين ها ذهنياتي هستند که نظر شخصي نويسنده را منعکس مي کنند.

متن نوشته خود را با دقت بخوانيد و قسمت هايي را که احساسات شما را بروز مي دهند تغيير دهيد.

دنياي سياست

گزارشگري بي طرفانه و متوازن به ويژه در دوران انتخابات اهميت دارد و بايد در اين دوره بيش از هميشه مراقب و محتاط بود. سردبيران بايد اطمينان حاصل کنند که در طول مبارزات انتخاباتي پوشش خبري آنان فراگير و منصفانه باشد.

تبليغات

يک شرکت راه آهن آگهي رنگي اي در صفحه اول يک روزنامه بريتانيايي چاپ مي کند. اما در صفحات بعد در ميان تفسيرها چند خطي در انتقاد علني از اين شرکت راه آهن به چشم مي خورد. اين روزنامه خيلي شجاعت به خرج داده يا حماقت کرده است؟

تحريريه هايي که اصول قوي اخلاقي را رعايت مي کنند، سعي دارند خود را در مقابل فشار صاحبان رسانه، حاميان مالي و آگهي دهندگان حفظ کنند. اما يک رسانه بايد هيات دبيران و يا سردبيران بسيار قدرتمند داشته باشد تا بتواند در مورد اشکالات فني خودروي تازه اي گزارش دهد که کارخانه سازنده آن از آگهي دهندگان اصلي آن رسانه است.

پيروي از مکتب "دستي را که غذا به دهانت مي گذارد گاز نگير" زندگي را براي همه آسان مي کند. اما رسانه هاي که خود را در خدمت منافع عمومي مي دانند، صرفنظر از اينکه بودجه شان از کجا تامين شود، وفاداري به بيننده يا شنونده را هدف خود قرار مي دهند نه کساني که کيسه پول در دست دارند.

در واقع، صاحبان روشنفکر آگهي هاي تجارتي درک مي کنند که مخاطبين براي اخباري که مستقل و بي طرفانه تهيه شده است احترام بيشتري قائل هستند. آگهي کردن در کنار اين نوع اخبار مشتريان بيشتري جلب مي کند تا آگهي دادن در يک برنامه خبري بي اعتبار و کم ارزش. اين نوع صاحبان آگهي حتي ممکن است قادر باشند بعضي انتقادها را هم تحمل کنند، همچون شرکت راه آهن بريتانيا در يک مورد واقعي.

يکي از مديران ارشد شبکه پنج، يکي از شبکه هاي تجاري تلويزيوني در بريتانيا که ارتباطي با بي بي سي ندارد، نوشته:

"نيت اين است که از گزارش هاي تلويزيوني بي طرفانه و آن هم به طور دقيق و با رعايت وسواس تهيه شود. از اين رو است که نظرخواهي ها همواره نشان مي دهند که اخبار تلويزيون در بريتانيا از اخبار تمام رسانه هاي ديگر، مورد اعتمادتر است."

روزنامه نگار يا فعال سياسي؟ (نگاهي دوباره)

منصفانه نيست اگر اين درس را به پايان ببريم بدون آن که اذعان کنيم مفهوم بي طرفي در رسانه هاي غرب به صورت فزاينده اي زير سوال مي رود.

شبکه هاي راديويي و تلويزيوني به اين نتيجه رسيده اند که چون قواعد اخلاقي مشترکي را رعايت مي کنند محصول کارشان بسيار شبيه هم شده است. در مطبوعات تنوع بيشتري به چشم مي خورد چون خوانندگان روزنامه ها مي توانند نشريه دلخواه خود را بر اساس گرايشهاي سياسي شان انتخاب کنند. بعضي شبکه هاي راديويي و تلويزيوني، پيروي از اين روش را آغاز کرده اند که ظاهرا در بين مخاطبان، پر طرفدار هم بوده است.

مدير شبکه پنج، يک شبکه تلويزيوني خصوصي در بريتانيا، مي گويد:

"اخبار تلويزيون بايد دقيق، منصفانه و بي غل و غش باشد و به حريم خصوصي افراد تجاوز نکند اما اين امر نبايد باعث شود که تلويزيون در مسائل خاصي که مورد توجه مخاطبان است فعاليت يا آنها را پيگيري نکند. البته اگر خبرنگاري در مورد فردي دروغ بگويد، به او افترا بزند يا به نژاد او توهين کند، قوانيني براي حمايت از فرد مظلوم وجود دارد. به زبان ديگر، در مورد اخبار تلويزيون هم بايد قواعد مربوط به مندرجات روزنامه ها اجرا شود.

بينندگان تلويزيون نياز دارند که بتوانند ميان گزينه هاي اصيل و متفاوتي از نظر لحن، شيوه برخورد و گرايش، دست به انتخاب بزنند. چرا نبايد يک برنامه خبري وجود داشته باشد که به يک ديدگاه خاص متمايل شود؟"

حتي در داخل بي بي سي هم سئوال هايي در اين باره مطرح شده است. مارتين بل يکي از برجسته ترين خبرنگاران امور خارجي بي بي سي مي گفت:

"به جاي شيوه هاي بي احساس گذشته، من اکنون اعتقاد به شيوه اي دارم که آن را روزنامه نگاري همراه با دلبستگي مي خوانم. منظورم نوعي روزنامه نگاري است که همانقدر که درباره مسائل، دانش و آگاهي دارد، علاقه و توجه نيز نشان مي دهد. از مسئوليت هايش آگاه است و بين خوب و بد، درست و غلط و ظالم و مظلوم، خنثي باقي نمي ماند."

همکاران و روساي مارتين بل در بي بي سي به شدت اين نظر را رد کردند. جان سيمپسون يکي از آنان است:

"به اندازه کافي مشکل هست که با چتر نجات به داخل کشور ديگري بپريم و از وقايع سر در بياوريم. ما در چه مقامي هستيم که بگوئيم کدام طرف خوب و کدام طرف بد است؟ به جز استثناهايي چون آلمان نازي يا حکومت پليسي استالين، آيا واقعا تشخيص بد از خوب آسان است؟"

مارتين بل بي بي سي را ترک کرد و وارد سياست شد. سيمپسون در اين باره گفت:

"در گذشته دور يکي از سردبيران بي بي سي به من گفت که اگر مي خواهم بر فکر مردم اثر بگذارم بايد سياستمدار بشوم، اما اگر بخواهم به آن ها بگويم که چه خبر است بهتر است وارد روزنامه نگاري شوم. مارتين بل کاري شرافتمندانه انجام داد و حرفه خود را عوض کرد. آن دسته از ماها که در اين حرفه باقي مي مانيم وظيفه داريم اوضاع را آن گونه که هست گزارش کنيم، حتي اگر راحت هم نباشيم."

بازمي گرديم به همان جايي که آغاز کرديم: روزنامه نگار يا فعال سياسي؟

خبرنگار يا فعال سياسي؟ - خلاصه

مايکل بورک، گزارشگر مي گويد:

"خبرنگار با فعال سياسي تفاوت دارد."

قانون يا مفاد پروانه فعاليت بسياري از شبکه هاي راديويي و تلويزيوني آن ها را موظف مي کند که بي طرف بمانند.

بر اساس لغتنامه ها بي طرف ماندن يعني:

نداشتن دخالت مستقيم يا هر نوع نفع در يک جريان خاص و تبعيض قائل نشدن عليه يک طرف يا گروه مشخص و بي غرض و منصف بودن.

در مورد کار خبري از اين مفهوم مي توان دو نتيجه گرفت:

روزنامه نگار بايد تمام نظرهاي مهم در مورد يک موضوع را منعکس کند. اگر موضع مخالف منعکس نشود، تنها نيمي از ماجرا پوشش داده شده است.

و روزنامه نگاران بايد از درگير شدن در موضوعي که آن را پوشش مي دهند فاصله بگيرند يعني در مقابل پوشش خبري، پول يا هديه قبول نکنند، در حزب سياسي فعاليت نکنند و اجازه ندهند که نظر شخصي شان در کار خبري آن ها وارد شود.

منعکس کردن تمام نظرها:

هر موضوعي را مي توان از دو سو و يا بيشتر نگريست. بي طرفي در روزنامه نگاري، يعني منعکس کردن تمام نظرهاي مهم اما متفاوت درباره يک موضوع و قبول نکردن تفسير خاصي که تنها يکي از طرف ها ارائه مي دهد.

حدس زدن درباره اين که ديگران ممکن است چه نظري داشته باشند کافي نيست. بايد به دنبالشان برويد و از آن ها سوال کنيد.

اگر فرد يا نهادي که با خبر شما مرتبط است، حاضر به اظهار نظر نشد، اين را براي مخاطب خود روشن کنيد.

مخاطبان بايد بدانند که شما سعي کرده ايد نظر آن فرد يا نهاد را هم منعکس کنيد.

در مورد موضوعات پيچيده، نمي توان و مطلوب هم نيست که هربار که به موضوع اشاره مي شود، تمام نظرهاي موافق و مخالف را منعکس کرد اما در فرصت بعدي بايد آن ها هم شنيده شوند.

نظرهاي مهمي که هواداران بسيار دارند، بايد پوشش تقريبا يکسان داشته باشند، هم از جهت مدت و هم از جهت ارائه آن.

فاصله گرفتن

نظر خبرنگار يا کارفرماي او، نبايد از سوي مخاطبان حدس زده شود. بايد به وضوح ميان تفسير و خبر تفاوت گذاشت.

نظر و فعاليت شخصي نبايد بر کار شما اثر بگذارد. فعاليت هاي غيرقابل قبول شامل موارد زير است:

· فعاليت براي احزاب سياسي

· قبول پول يا هديه به خاطر پوشش دادن يا ندادن يک خبر يا اعمال نفوذ بر شيوه ارائه آن خبر

· تبليغ براي شرکت هاي تجارتي مثلا از طريق ظاهر شدن در آگهي هاي تبليغاتي

· آموزش دادن به مصاحبه شوندگان بالقوه که چگونه از پاسخ هاي مشکل احتراز کنند

بعضي از کلماتي که استفاده مي کنيم اغلب به روشني تمايلات قلبي مان را نشان مي دهند. متن نوشته خود را با دقت بخوانيد و قسمت هايي که احساسات شما را نشان مي دهند تغيير دهيد.

دنياي سياست:

گزارشگري بي طرفانه و متوازن به ويژه در دوران انتخابات اهميت دارد و بايد در اين زمان ها بيش از هميشه مراقب و محتاط بود. سردبيران بايد متوجه باشند که در طول مبارزات انتخاباتي پوشش خبري آنان فراگير و منصفانه باشد.

فشارهاي بازرگاني:

تحريريه هايي که اصول قوي اخلاقي را رعايت مي کنند، سعي دارند خود را در مقابل فشار صاحبان، حاميان مالي و آگهي دهندگان حفظ کنند. رسانه هاي خدمات عمومي، بودجه شان از هرکجا هم که تامين شود، وفاداري به بيننده يا شنونده را هدف خود قرار مي دهند نه به کساني که کيسه پول در دست دارند.

خبرنگار يا فعال سياسي؟

بايد اذعان کرد که مفهوم بي طرفي در رسانه هاي غرب به صورت فزاينده اي مورد سوال قرار گرفته است.