::... روزنـــامــک ...::

1. تعهد درمقابل زبان نیمی از تعهدات اجتماعی؛ احمد شاملو

2. آن غول زیبا؛ پرتو نوری علا

3. احمد شاملو و دغدغه ی پاسداشتِ هویت ملی؛ روزنامک

4. جخ امروز از مادر نزاده‌ام... ؛ احمد شاملو

5. ترانه­ی بزرگترین آرزو؛ با صدای احمد شاملو

تعهد درمقابل زبان نیمی از تعهدات اجتماعی

احمد شاملو

   مردی به شیدایی، عاشق زبان مادری خویش ام. زبانی که در طول قرنها و قرنها، ملتی پرمایه، رنج و شادی خود را بدان سروده است. زبانی ترکیبی و پیوندی که به هر معجزتی در قلمروِ کلام و اندیشه راه میدهد. حتا عربی که در فارسی وارد شد، فارسی فارسی ماند. مشتی مفهوم را که لازم داشت از زبان عربی به نفع خودش مصادره کرد، اما ساختارش را از دست نداد. زبانی که در پیرانه سری نیز ظرفیتهای عظیم تازه یی در آن مییابم و برخوردم با آن، برخورد با چیزی مقدس است. شاید به همین دلیل است که این اواخر کمتر مینویسم، زیرا معتقدم که در این معبد قدسی، تنها باید حضور قلب داشت و انسان همیشه حضور قلب ندارد. در آغاز راه، قضیه فرق میکرد. آنموقع، زبان در نظر من فقط یک وسیله بود، شاید یک چیز «مصرفی­یی» که به خاطر یک شعر میشد پدرش را درآورد. کاری که متأسفانه امروز هم پاره یی از شاعران جوان میکنند.
   من زبانشناس و این حرفها نیستم، ولی وقتی آدم کاری میکند که الزاماً نیازمند آگاهی از فلان یا بهمان مقوله است، نمیتواند خودش را از آن کنار بکشد. زبانشناسی یک علم است و علم را جز از طریق پرداختن مستقیم به آن نمیشود آموخت، اما شاعری امری شهودیست و چون آموختنی نیست، در چارچوبهای عبوس علم، احساس نفس تنگی میکند. با این همه سروکار شعر با زبان است که ناگزیر باید آموخت و اگر شاعر از آموختن آن بگریزد، امر شاعری اش مختل میشود و در آن به توفیق دست پیدا نمیکند.
   صرف فارسی زبان بودن برای شعر فارسی سرودن کافی نیست. برای این کار باید فرض کنید که اصلاً فارسی نمیدانید و از نو به کشف آن برخیزید. نویسندگان و شاعران، پیش از آن که معماران روح بشر باشند، پاسداران زبان خویش اند. تعهد شاعر در مقابل زبانش، نیمی از تعهدات اجتماعی اوست.
تعهد در مقابل ادبیات، از تعهدات اجتماعی اوست. کسی که زبان خودش را بلد نیست و ادبیات خود را نمیشناسد، به صرف تقلید از این و آن، شاعر نمیشود. اول باید این درد را حس کند؛ درد زبان را. و این را وظیفه یی برای خودش بداند. من نمیتوانم بپذیرم که فقط اجتماعی بودن به اصطلاح کار را خاتمه میدهد و تمام میکند، نه؛ کافی نیست.
   شعر یک حادثه است. حادثه یی که زمان و مکان سبب سازش هست، اما شکلبندی اش در «زبان» صورت میگیرد. پس تردیدی نیست که برای آن باید بتوان همة امکانات و همة ظرفیتهای زبان را شناخت و برای پذیرایی از شعر آمادگی یافت.

برگرفته از: نامها و نشانه ها در دستورزبان فارسی، نشر مروارید

آن غول زیبا
به یاد احمد شاملو

پرتو نوری­علا

که گفته است / من آخرین بازمانده فرزانگان زمینم؟

من آن غول زیبایم / که در استوای زمین ایستاده است
غریق زلالی همه آب‌های جهان / و چشم‌انداز شیطنتش
خاستگاه ستاره یی است.
                                          «‌شکفتن در مه‌»

وقتی در خلوت خویش، اشعار شاملو را زمزمه می‌کنید و از همزبانی او با دل و روح خود شگفت زده می‌شوید، وقتی قدیمی‌ترین شعرش را تَر و تازه و پر از مصداق در برابر خویش می‌بینید، آیا میان آن «رندی» که هفتصد سال پیش تک و تنها به جنگ با ظلم و زهد فروشان رفت و با صدای بلند اعلام کرد «‌پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت / ناخلف باشم اگر من به جوی نفروشم» شباهتی با این «غول زیبا» نمی‌بینید که به صداقت و جرأت اعتراف می‌کند که به نیازها و خواهش‌هایش دلبسته است و در ورای این دنیای خاکی به هیچ چیز اعتقادی ندارد؟
احمد شاملو در سخنرانی خود تحت عنوان «مفهوم رندی در حافظ‌» که به سال ۱۹۹۰ در دانشگاه هاروارد ایراد کرد، «‌رند‌» را کسی می‌خوانَد که مصلحت اندیش نیست و غم بیش و کم ندارد. از این رو به آسانی پرده از روی واقعیت‌های کتمان شده یا فراموش شده برمی‌دارد. او در همین راستا از مفهوم «‌روشنفکر» یاد می‌کند. به نظر او در جوامعی چون جامعه ایران که سال‌ها تحت ظلم و انقیاد بوده، کلمه روشنفکر نه مترادف انتلکتوئل غربی، که چیزی معادل «‌رندی» است. از نگاه شاملو روشنفکر کسی است که مرعوب هیاهوی بسیار نمی‌شود، در قدرت‌های حاکمه شریک نیست، و آگاهی را بی‌هیچ کم و کسر و ملاحظه‌ای به میان توده‌های مردم می‌برد.
او رسالت روشنفکر را انتقال تجربه به دیگران می‌داند و معتقد است که هنرمند باید درک فردیش را تعمیم دهد و به صورت شعور توده، شعور عام درآورد. در این مرحله هنرمند مسئولیتی خطیر و سنگین بر عهده دارد. مسئولیتی که دیگر عبور بی‌تفاوت او را از کنار حوادث و رخدادها غیرممکن می‌کند. بدین ترتیب، شاملو آگاهانه از هنر متعهد و مسئول، که در واقع همانا تعهد و مسئولیت اجتماعی است، یاد می‌کند و دوران کار ادبی‌اش نیز میزان وفاداری او را نسبت به مردم و اجتماع نشان می‌دهد. با این همه شعر شاملو اثری مکانیکی نیست که شاعر با نیت و قصد قبلی سوژه‌ای از حوادث اجتماعی و مردمی را انتخاب کرده و به قالب شعری درآورده باشد. بر عکس، از آن جا که شاعر به طور ذهنی و ذاتی قائل به حرمت و فضیلت آدمی باور دارد و به راه‌های تحقق آزادی و برابری و عدالت فردی و اجتماعی می‌اندیشد، عینی‌ترین رخدادها، در فراگرد ذهنی او، با حساسیت‌ها و انگیزش‌های روانی و همچنین زمینه گسترده تخیل درمی‌آمیزد، و در زبانی نو، بدیع و پر از قابلیت‌های نمایش ذهن، به منصه ظهور می‌رسد. در چنین حالتی دیگر شعر شکلی تک بعدی ندارد و استفاده از تأویل‌های متعدد و گوناگون را در زمان‌های مختلف امکان پذیر می‌سازد.
احمد شاملو از جمله شاعران معدودی است که به مدد تجربیات فردی و اجتماعی، تأثیر پذیری ژرف، عاطفه‌ای سرشار و ظرفیت‌های ذوقی و هنری فراوان، دست به یکی از تحولات عمده شعری در ادب معاصر ایران زده است. اگر چه بستر اصلی شعر احمد شاملو را تجربیات و حوادث مشترک اجتماعی و مردمی تشکیل می‌دهد، اما همین تجربیات عمومی و مشترک در خاستگاه ذهنی شاعر، از نو پرورش می‌یابد و به حوادثی یگانه و منحصر به فرد بدل می‌شود و از حدود یک حادثه مشخصِ محصور در زمان و مکانی خاص درمی‌گذرد و چشم‌اندازی وسیع و جهانی می‌یابد. یا به عکس تجربه خصوصی و فردی شاعر، به شعری بدل می‌شود که به تعداد خوانندگانش همخوان و همراه دارد. و این همه به این دلیل میسر می‌گردد که احمد شاملو از شکستن سدها و سنت‌های متعارف زبان فارسی هراسی ندارد. او با رهایی ذهن و زبانش از زندان عادات‌ و سنن، یکی از درخشان‌ترین فصول شعری معاصر ایران را می‌آفریند. مشخصه شعر شاملو وحدتی است که میان اجزاء و عناصر کارش نهفته است و این رابطه را عاطفه‌ای ناب پیوند داده که حاصل تأثر پذیری خالص شاعر است که مقدم بر خلق شعر در ذهن و روح او پدید آمده است. تنها تعهد و مسئولیت، شعر شاملو را متمایز و برجسته نکرده است، بلکه این مواجه صمیمانه شاعر با خود است که قادر می‌گردد حادثه مشخصی را که در زمان و مکانی خاص به وقوع پیوسته در قالب شعرش، ابدی سازد.
ای دریغ، ای دریغ / که فقر چه به آسانی
احتضار فضیلت آدمی است.  «ققنوس در باران»
متأسفانه اکثر شاعرانی که ضمن اعتقاد به تعهد در هنر به تقلید از شعر آزاد شاملو شعر سرودند، چندان توفیقی نداشتند. زیرا شاعرانی که آگاهانه سوژه‌ای اجتماعی را انتخاب کرده و آن را در زبان متعارف و معمول پیاده کردند نه تنها شعرشان حاوی ارزشی هنری نبود که به علت پیوند نخوردن با عاطفه و کشف و شهود ذهنی، به اثری با مفهومی تک بعدی بدل گشت که با از میان رفتن مصداقش، به شکلی گنگ و نامفهوم باقی ماند. از آنجا که این دسته از شاعران، ضرورت و جسارت شکستن جنبه‌های عرضی شعر را نداشتند، در واقع راه هر گونه تأویل و تفسیر و همچنین نشان دادن دلالت‌های محتمل را بر روی شعرشان مسدود کردند.
شعر ناب و خالص، شعری است که حاصل تجربه‌ای عینی و ذهنی توأمان است. تجربه‌ای که در مرز آگاهی و ناآگاهی رخ می‌دهد. یکی شدن عناصر گوناگون این دو حوزه است که در لحظه‌ای شهودی، تجربه یگانه‌ای را در ضمیر شاعر رقم می‌زند که ذاتاً استفهامی است و بر حسب آن نیز چون ظرف و صورت متعارف شعر، گنجایش پذیرش آن ذات را ندارد، شاعر را باز آگاه و ناآگاه وادار به سنت شکنی در صور شعر می‌نماید و راه تأویل‌های متعدد را باز می‌گذارد.
شاملو فرزند خلف حافظِ است. شاعری که در قرن هشتم، به مدد استعداد، ذهنیتِ خلاق، نبوغ و نوآوری‌اش شعری را که در عصر سعدی و مولوی نهایت کمال خود را طی کرده بود، رنگی تازه بخشید. او با قرار دادن آدمی میان برزخ حقیقت و واقعیت، حادثه‌ای ذهنی را در زبانی منعکس نمود که به تبع آن حادثه در میان مجاز و حقیقت، فلسفه و عرفان و عواطف و اندیشه‌های حاصل از جسم و روح نوسان داشت. هرچند نوآوری حافظ به لحاظ اندیشه و زبان، خلاف عادت بود اما چون هنوز اشعار او در چهارچوب همان صور و قوالب شعری کهن، با قافیه و وزن عروض فارسی بیان می‌شد، حتی اگر مخاطبینش از درک تمام اندیشه او عاجز بودند، اما تحول او را در اندیشه و زبان آسان پذیرفتند.
اما نوآوری احمد شاملو تنها در ساحت اندیشه نبود. او قالب و صور شعر فارسی (حتی شعر نیمایی و پس از آن) را دست و پا گیر شعر و امری عرضی و ظاهری می‌دانست. شاملو بر حسب نگاه، تخیل، ذهنیت و نبوغ کم نظیرش، گریزی از شکستن قوالب و صورت‌های کهن و موجود در زبان شعر نداشت. در شعر آزاد، زبان، دیگر وسیله انتقال معنی و مفهوم اندیشه نیست و کلمات در آن‌ها به مدلول قراردادی و متعارف خود دلالتی ندارد. شعر شاملو دنیایی است که بر حسب ذهنیت خوانندگانش قابلیت حمل معانی متعدد را دارد و این قابلیت، از بار عاطفی قوی و از ذهنیتی سرچشمه می‌گیرد که قادر است حوادث و رخدادهای بیرونی و مشترک، یا درونی و منحصر به فرد شاعر را در ابعاد و اشکال متنوع و گوناگون در بستر خیال و فکر، برانگیزاند. ذهنی که در لحظه‌های درگیری عاطفی، با تجربه‌های فردی یا جمعی، از منطق معمول و متداول می‌گریزد و به خلاقیت‌های شگفت انگیز تخیل، امکان و مجال رشد می‌دهد. هرچند در آغاز، این خرق عادت، برای اذهان خو کرده به منطق بوطیقایی، غریب و نامأنوس به نظر آید. در شعر شاملو، همچون شعر حافظ، ابهامی نهفته است که ذاتی شعر است. ابهامی که در زبانی ابداعی که کمتر به دلالت‌های اولیه خود اشاره‌ای دارد، شعر را به جوهر زیبایی که از جمله ویژگی‌های هنر است نزدیک می‌کند و موجب می‌شود تا ذهن و خیال خواننده نیز در موقع خواندن اشعار او به فعالیت واداشته شود و شعرش همچون گفته عین‌القضاه همدانی به آینه‌ای بدل گردد که هرکس نقد حال خویش در آن بیند.
همه آن چه که شاملو می‌نویسد، در خاستگاه عشق است که رنگ می‌گیرد و معطر می‌شود. شعر او چون شعر حافظ، از "پرتو عشق"ی "ازل"ی که "آتش به همه عالم" زده است، گرم و داغ می‌شود. عشق حافظ اگر در هفتصد سال پیش در هیأت «‌شاخه نبات‌» رخ نموده بود، امروز در هیأت «‌آیدا»‌ست که ظاهر می‌شود و دفاتر شعری شاملو را لبریز از عاطفه و مهر می‌کند. شاخه نبات و آیدایی که از مرز فردیت فرد می‌گذرند و بدل به عشقی همگانی و ازلی می‌گردند.
میان خورشیدهای همیشه / روزی که هر لب ترانه‌یی‌ست
تا کم‌ترین سرود بوسه باشد / روزی که تو بیایی
برای همیشه بیایی / و مهربانی با زیبایی یکسان شود.  «‌افق روشن‌»
شاملو همچون حافظ از مکتب و مدرسه گریزان است. مدرسه گریزی‌اش او را به قلب اجتماع می‌افکند. با در به درها همپا می‌شود، با مستان هم پیاله. با زهدفروشان به جنگ ابدی درمی‌آید و با قدرتمندان به کین خواهی. از اجتماع و مردم می‌آموزد، می‌خواند و می‌نویسد. از زبان ملقلق ادبی می‌گریزد. به کلماتی عامیانه یا غیرشاعرانه جواز ورود به قلمرو شعرش را می‌دهد. در بحث‌های مفصل ادبی شرکت می‌کند. شب شعر برگزار می‌کند. به طنز و به سخره مفتشان و مقلدان ادبی را بر دار شعر خویش آونگ می‌کند. در زبان فارسی سنت شکنی می‌کند. اصطلاحات و تعابیر جدید می‌سازد. بر حسب ضرورت ذاتی شعرش در منطق زبان دست می‌برد و در بستر ذهنیتی خلاق و نو و عاطفه‌ای ناب و دلپذیر و تخیلی سرشار، در دورانی بیش از پنجاه سال به آفرینش و خلق آثار متعدد ادبی دست می‌زند. چندین و چند مجموعه شعر منتشر می‌کند. داستان کوتاه می‌نویسد. رمان و داستان و شعر و نمایشنامه ترجمه می‌کند. از روی پاره‌ای از شعرهایش، نوارهای شعر و موسیقی برای بزرگسالان و کودکان ساخته می‌شود. داستان‌ها و ضرب‌المثل‌های فرهنگ عوام را جمع‌آوری می‌کند و به کاری سترک و ناشده در فرهنگ ایرانی دست می‌زند. با مرور در ادبیات کلاسیک ایران دیدگاه‌هایی جدید و متفاوت عرضه می‌کند. عهده‌دار سردبیری چندین نشریه مهم ادبی می‌گردد، و در تمام این آثار- ‌که بی‌شک از ارزش‌های متفاوتی برخوردار است- جهانی عرضه می‌کند که بر محور انسان و حرمت او بنا شده است. همه هراس او از شکستن آدمی است. شاملو به حقیقتِ آدمی ایمان دارد و از این روی خصوصی‌ترین اشعارش همچون شعر حافظ از مرزهای سرزمینی خاص درمی‌گذرد، انسان کلی را خطاب قرار می‌دهد و محتوایی بشری، ازلی و ابدی می‌یابد.
آه اگر آزادی سرودی می‌خواند
کوچک همچون گلوگاه پرنده‌یی
هیچ کجا دیواری
فروریخته برجای نمی‌ماند.

در نوشتن مقاله حاضر از منابع زیر بهره برده‌ام:

۱- سفر در مه (تأملی در شعر احمد شاملو)، تقی پورنامداریان، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۴

۲- مقاله «‌نقش احمد شاملو در تحولِ شناختِ ما از شعر»، اسماعیل نوری‌علا، دفتر هنر، ویژه احمد شاملو، سال چهارم، شماره ۸، مهرماه ۱۳۷۶

۳- بولتن، در باره سفر احمد شاملو به آمریکا، انتشارات آغازی نو، تیر ماه ۱۳۶۹
۴- مجله ایرانشهر، ویژه نامه شاملو، به همت ملیحه تیره گل، ۱٣۷۹

احمد شاملو و دغدغه ی پاسداشتِ هویت ملی

روزنامک

هشت سال از خاموشی احمد شاملو می­گذرد. شاعری که نگاه انسان را از آسمان به زمین فراخواند و دریچه­ای تازه به جهانِ شعر فارسی گشود.

چندی پیش دوستی، بخشی از سخنرانی احمد شاملو در امریكا را برایم فرستاد كه از شنیدن آن لذت بردم. دریغم آمد که شما را نیز از شنیدن آن محروم کنم.

هنگامی­كه شاملو می خواست قضیه­ای را به طنز بیان كند، چنان واژگان را به بازی می گرفت كه گویا بهتر از آن، دیگر نمی­توان در آن باب، طنزی نوشت و سخنی گفت.

بشنوید و ببینید كه چگونه این شاعر بزرگ هم­روزگارمان با طنزی جذاب، لزوم پاسداشت هویّت فرهنگی و ملّی را به ایرانیان گوشزد می كند.

از اینجا بشنوید (3.5 مگابایت)

جنگ ایران و اعراب، اثر استاد شمس خلخالی

شرح اثر: چو بخت عرب بر عجم چيره شد / همی بخت ساسانيان تيره شد
برآمد ز شاهان جهان را قفيز / نهان گشت زرد گشت پيدا پشيز
همان زشت شد خوب و شد خوب زشت / بشد راه دوزخ پديد از بهشت
دگرگونه شد چرخ گردون به چهر / از آزادگان پاک ببريد مهر  «فردوسی بزرگ»

جخ امروز از مادر نزاده‌ام...

ترانه¬ی بزرگترین آرزو؛ با صدای احمد شاملو

در این باره:

دفتر نظارت بر حفظ و نشر آثار احمد شاملو

تارنمای احمد شاملو 

جُنگ صدای رادیو زمانه را که به یاد «احمد شاملو»، شاعر شعر «پریا» اجرا شده، در «اینجا» بشنوید.

 برداشت از این تارنگار، تنها با یادکرد از نام نویسنده و نام روزنامک امکان پذیر است