::... روزنـــامــک ...::

بخش دوم این جستار

گفتار دوم:

تنش بیرونی 

1. نزدیک به دو و نیم قرن پس از آن که امپراتوری هخامنشی پدیدار گشت، جوانی مقدونی به نام اسکندر، پس از آن که پدر خویش را در توطئه­ای درباری از میان برداشت، قدرت را در کشور خویش به دست گرفت و با لشکری غارتگر که از جمعیتِ تازه افزایش یافته­ی بالکان بسیج کرده بود، به مرزهای شاهنشاهی پارس هجوم آورد. او در حملاتی برق­آسا، واپسین شاه هخامنشی را بشکست و کل این قلمرو را در نوردید. اسکندر با این ادعا به ایران حمله کرد که فرزند حرامزاده‌ی شاه پیشین هخامنشی است. از این رو پس از نخستین پیروزی­هایش بر داریوش سوم، همچون رقیبی داخلی برای تاج و تخت پارسها عمل کرد. نبوغ نظامی وی و جمعیت شناور بزرگی را که برای غارت شهرهای ثروتمند شرقی با خود همراه کرده بود، عواملی بودند که او را شکست‌ناپذیر می­ساختند. هرچند بعدها هردوی این عوامل به دنبال اساطیری شدنِ خاطره­ی وی به متغیرهایی ساختگی مانند انضباط سی هزار تن فالانژ مقدونی یا اشتیاق اسکندر برای ترویج فرهنگ هلنی تحویل شدند.

اسکندر با این ادعا به ایران حمله کرد که فرزند حرامزاده‌ی شاه پیشین هخامنشی است. از این رو پس از نخستین پیروزی­هایش بر داریوش سوم، همچون رقیبی داخلی برای تاج و تخت پارسها عمل کرد. نبوغ نظامی وی و جمعیت شناور بزرگی را که برای غارت شهرهای ثروتمند شرقی با خود همراه کرده بود، عواملی بودند که او را شکست‌ناپذیر می­ساختند. هرچند بعدها هردوی این عوامل به دنبال اساطیری شدنِ خاطره­ی وی به متغیرهایی ساختگی مانند انضباط سی هزار تن فالانژ مقدونی یا اشتیاق اسکندر برای ترویج فرهنگ هلنی تحویل شدند.

اسکندر پس از فتح ایران زمین، مقاومت مردم سغد و بلخ را با شدت و خشونت بسیار سرکوب کرد، سپاهیانش را در عملیاتی بیهوده و جنون آمیز در شمال هند از دست داد، و با شماری اندک از باقی مانده­ی کهنه سربازانش به بابل بازگشت، تنها برای آن که با نیش یک پشه­ی بابلی به مالاریا مبتلا شود، و پس از چند روز شرابخواری افراطی و مستی شدید، جان بسپارد. به این ترتیب، بنیاد امپراتوری هخامنشی با ماجراجویی­های جوانی مقدونی که تنها ده سال در این قلمرو تاخت و تاز کرد، بر باد رفت.

برای فهم آنچه که در سالِ میان 333-323 پ.م بر مردم ایران زمین گذشت، باید ابتدا ماهیت حمله­ی اسکندر را دریابیم. اسکندر، چنان که در کتاب تاریخ دروغین یونان نشان داده­ام، در دوران جوانی سخت تحت تاثیر روایتهایی بود که در ادبیات یونانی در مورد کوروش وجود داشت. دلیل حمله­ی او در آغاز کار غارتگری صرف بود، و ورشکستگی اقتصادی­ای که در سرزمین خود با آن روبرو بود. با این وجود، وقتی شهربانیِ فریگیه را گشود و برتری انبوه سربازانش را در برابر ارتش­های محلی هخامنشی را دید، به این فکر افتاد که هجوم خود را ادامه دهد و کل شاهنشاهی را فتح نماید. از این لحظه به بعد او روایت رابطه­ی خونی­اش با دودمان هخامنشی را جعل کرد، و هرچه بیشتر به درون سرزمین ایران پیش می­رفت، بیش از پیش عناصر فرهنگی ایرانی را بر می­گرفت و از مردمی که بر ایشان چیره شده بود، تقلید می­کرد. این برداشت که اسکندر برای ترویج فرهنگ "غربی" و باور راسخی که به برتری فرهنگ هلنی داشت، دست به کشورگشایی زده بود، ایمانی است که اندیشمندان عصرِ مدرنِ غرب برای هویت یابی خویش بدان نیاز داشته­اند، و مبنای تاریخی ندارد. در زمانی که اسکندر به ایران زمین حمله کرد، "فرهنگ" یونانی به تعبیری که امروز ما در ذهن داریم، اصولا وجود نداشت. البته ادبیاتی، اساطیری، آثاری هنری، و عادتهایی قومی در کار بود که مشابهش را در مورد تمام اقوام تابع امپراتوری پارس می­توان سراغ گرفت. و البته این هم درست است که این زیرفرهنگ یونانی زبان، -مانند زیرفرهنگ یهودی- در آن هنگام به لحاظ جغرافیایی در حاشیه­ی جهان متمدن – یعنی قلمرو پارس- قرار داشت و به همین دلیل هم نبردها و غارتهایی کمتر در آنجا به وقوع پیوست و رقابتی سبکتردر میان منشها بر عرصه­اش جریان داشت و از همین رو هم متون و آثار نوشتاری بیشتری از آن هنگام برای ما به یادگار مانده است. به ویژه هنگامی که با آثار تمدنی ایران زمین مقایسه شود، که هر فاتحی برای تثبیت چیرگی خویش، نخست دست به محو کردن آثار تمدنهای پیشین در آن می­گشود.

در زمانی که اسکندر به ایران زمین حمله کرد، "فرهنگ" یونانی به تعبیری که امروز ما در ذهن داریم، اصولا وجود نداشت. البته ادبیاتی، اساطیری، آثاری هنری، و عادتهایی قومی در کار بود که مشابهش را در مورد تمام اقوام تابع امپراتوری پارس می­توان سراغ گرفت. و البته این هم درست است که این زیرفرهنگ یونانی زبان، -مانند زیرفرهنگ یهودی- در آن هنگام به لحاظ جغرافیایی در حاشیه­ی جهان متمدن – یعنی قلمرو پارس- قرار داشت و به همین دلیل هم نبردها و غارتهایی کمتر در آنجا به وقوع پیوست و رقابتی سبکتر در میان منشها بر عرصه­اش جریان داشت و از همین رو هم متون و آثار نوشتاری بیشتری از آن هنگام برای ما به یادگار مانده است. به ویژه هنگامی که با آثار تمدنی ایران زمین مقایسه شود، که هر فاتحی برای تثبیت چیرگی خویش، نخست دست به محو کردن آثار تمدنهای پیشین در آن می­گشود.

در هر حال، اسکندر با هر قدم پیشروی در خاک ایران، بیش از پیش از فرهنگ سرزمینی که گشوده بود تقلید کرد. لباس پارسی پوشید، غذاهای ایرانی خورد، در خیمه­ها و خانه­هایی که به سبک پارسی ساخته شده بود اقامت کرد، سردارانش را تشویق کرد تا زبان پارسی بیاموزند، از ایشان انتظار داشت تا مراسم درباری مرسوم در کاخهای پارسی را اجرا کنند و به غلط این آیینها را همچون مراسم پرستش شاه تلقی کرد و بنابراین ادعای خدای کرد! اسکندر به همین ترتیب طبقه­ی سواراکان سنگین­ اسلحه­ی پارسی را یکجا در ارتش خویش جای داد و بعدها فوجهایی از سکاها و مادها را نیز در سپاه خویش جای داد.

اسکندر در سال 325 پ.م در شوش مراسم ازدواج بزرگی را ترتیب داد که هدفش ایرانی کردنِ فرزندانِ سربازان مقدونی­اش بود. در این مراسم هشتاد هزار تن از سربازانش با دخترانی ایرانی ازدواج کردند. خودش هم با ازدواج با دختر داریوش سوم که استاتیرا نام داشت، کوشید تا به نوعی در طبقه­ی اشراف پارسی – که به شکلی دست نخورده باقی­شان گذاشته بود- پذیرفته شود. زنِ دیگرِ اسکندر، که اندکی بعد با او ازدواج کرد، روشنک نام داشت و دختر شهربانی سغدی بود.

با این وجود، اسکندر جز یک جوان ماجراجوی وحشی و توانمند نبود و این چیزی نبود که بتوان به سادگی از چشمها پنهان کرد. از این رو، پس از شکل­گیری مقاومتی مردمی در برابر مقدونیان، اسکندر کوشید تا با نابود کردن نمادها و عناصر فرهنگی­ای که به گمان خودش محور این مقاومت را تشکیل می­داد، خود را به جامعه­ی ایرانی تحمیل کند. این که در حالت مستی تخت جمشید را آتش زد یا این روایت که نسخه­های کامل اوستا را در آتش سوزاند، از این دلایل سرچشمه می­گیرند.

اسکندر در 330 پ.م به ایران شرقی رسید. در این زمان تازه داریوش کشته شده بود، و اسکندر برای این که در میان پارسها جایی برای خود باز کند، جسد او را با احترام به خاک سپرده بود و زنان درباری پارسی را در نزدیک خویش جای داده بود. با این وجود، در میان پارسها مدعیان دیگری وجود داشتند که مشروعیتی بیش از او بر تاج و تخت هخامنشی داشتند. مهمترین ایشان، "باز" (باسوس) شهربان بلخ بود. باز سرداری لایق از تبار هخامنشیان بود. او در 330 پ.م با نام اردشیر تاجگذاری کرد و جنبشی ملی را آغاز کردکه هدفش راندن یونانی­ها از ایران بود. او سه سال در برابر مقدونی­ها مقاومت کرد و در نهایت به نبرد چریکی روی آورد. اسپیتامن شهربان سغد و شادبرزن (ساتیوبرزنوس) که شهربان آریا (افغانستان) بود هم به او پیوست. اسکندر سواره نظام خود را با اسب­ها، سربازان، لباس­ها و تجهیزات پارسی مجهز کرد و ایشان را به سوی شادبرزن گسیل کرد. سپاه اسکندر که حالا دیگر ایرانی شده بودند، به آرتاکوانا -پایتخت آریا- هجوم بردند و آنجا را در دو روز گشودند. مقدونیان بلوچستان (آراخوزیا) و زَرَنگ (دَرنگیانَه) را فتح کردند و در زمستان 330 پ.م به کوههای هندوکوش رسیدند.

در این بین باز بارها به یاری سکاها و بلخیان به یونانیان تاخت و لطمه­هایی جدی به ایشان وارد کرد. در بهار 329 پ.م بطلمیوس در راس سپاهی یونانی از هندوکوش عبور کرد و بلخ را فتح کرد و باز را در سغد دستگیر کرد. او را با مراقبت بسیار به اکباتان بردند و گوش و دماغش را بریدند و به چهارمیخش کشیدند و پس از شکنجه­های بسیار به قتلش راندند.

در این بین اسپیتامن رهبری قیام ملی ایرانیان را بر عهده گرفت و با یاری فراسمنِ خوارزمی و سواره­های ماساگت به باختر حمله کرد و یونانیان را کشتار کرد. بعد به سغد تاخت ولی از والی یونانی آنجا –کنوس- شکست خورد. آن گاه در حالی که به جنگ مشغول بود، در اثر خیانت ماساگت­ها کشته شد و به این ترتیب جنبش سازمان یافته­ی ایرانیان در برابر یونانیان برای چند دهه فرو مرد. پس از این فتوحات، ایران شرقی و مرکزی همچنان نا آرام باقی ماند تا آن که پارتها آن را آزاد کردند. یونانیان در این ناحیه با خشونت بسیار با مردم رفتار کردند و هربار با گشودن شهری شورشی مردان را قتل­عام و زنان را برده می­کردند و این خود دلیلی می­شد برای آن که بار دیگر مردم منطقه بر آنها بشورند.

اسکندر در سال 323 پ.م درگذشت، و امپراتوری تازه گشوده شده­اش را برای سردارانی مقدونی به ارث گذاشت که در فاصله­ی بیست سالِ پس از آن به جنگیدن با هم، و کشتار متحدان خویش مشغول شدند. در نهایت، وقتی گرد و غبار جنگهای میان سرداران مقدونی فرو نشست، سرزمینی بر جای ماند که با شاهنشاهی متحد پارسی تفاوت بسیار داشت. بخش عمده­ی ایران زمین نصیب سلوکوس شده بود که دودمان سلوکی را تاسیس کرد که برای حدود صد سال بر بخش عمده­ی ایران فرمان راند. سلوکوس، یکی از سردارانِ ایرانی شده­ی اسکندر بود که متحد طبقه­ی اشراف پارسی محسوب می­شد. او نیز فرهنگ ایرانی به تمامی پذیرفته بود، رواداری و تساهل شاهان هخامنشی را تقلید می­کرد، و برای جذب شدن در جامعه‌ی ایرانی، با آپامه – دختر اسپیتامن، شهربان هخامنشی سغد- ازدواج کرد. به طوری که فرزند و جانشینش که آنتیوخوس نام داشت، دورگه­ی مقدونی- پارسی بود و این رگ ایرانی به تدریج در ادامه­ی شاخه­ی خویشاوندی وی از نیم هم بیشتر شد.

سلوکوس با وجود درایت و نبوغ نظامی­ای که داشت، نتوانست وحدت را به امپراتوری باز گرداند. در شرق ایران، چاندراگوپتا که موسس پادشاهی مائوری در استانِ سندِ قدیمِ هخامنشی بود، به یاری فیلهایش حملات او را در هم شکست و استقلال خود را حفظ کرد و تاج و تخت را برای پسرش وا گذاشت، که بعدها با نام آشوکا به مهمترین مبلغ دین بودایی در جهان باستان تبدیل شد. از سوی دیگر، سردارانی یونانی در بلخ و سغد می­زیستند که در برابر او مقاومت کردند. پس از چند نبرد خونین، صلحی بی­دوام در میان ایشان با سلوکوس برقرار شد که استقلال درونی سغد و بلخ را تضمین می­کرد. از سوی دیگر ماد که با تدبیرِ شهربان هخامنشیِ قدیمی­اش – آذرباد- توانسته بود در برابر اسکندر مقاومت کند، همچنان در وضعیتی نیمه مستقل به سر می­برد. در غرب، مصر زیر فرمان یکی از سرداران اسکندر به نام بطلمیوس قرار گرفت، و بالکان و مقدونیه نصیب سرداری دیگر شد. به این ترتیب، شاهنشاهی عظیم هخامنشی در مدتی کوتاه به چندین پادشاهی همسایه و متعارض تقسیم شد.

تنها هفتاد سال پس از تاسیس دودمان سلوکی گذشته بود که خیزش ایرانیان برای راندن حاکمان مقدونی به شکلی سازمان یافته شروع شد. این بار، قبیله­ای از ایرانیان کوچگرد به نام پرن­ها بودند که از شمال شرقی ایران زمین پیش می­آمدند. ارشک که نیای شاهان اشکانی است، در 247 پ.م شهر نسا را در دره­ی رود اترک گرفت، و پسرانش به تدریج تا کومش و گرگان و ری پیش آمدند. سلوکی­ها پس از نبردهای بسیار، ناچار شدند حضور ایشان را تحمل کنند، و این تنها برای مدتی کوتاه دوام آورد. چون پارتها که رهبران لایقی مانند مهرداد اول هدایتشان می­کردند. در مدت یک قرن به تدریج کل ایران زمین را از چنگ ایشان بیرون آوردند. به این ترتیب، شاهنشاهی هخامنشی با میان پرده­ای مقدونی به شاهنشاهی اشکانی تبدیل شد، که از نظر سیاسی و اجتماعی تفاوتهایی با نظام پیشین داشت. و مهمترین دگردیسی­ای که تجربه کرده بود، تحول در ساخت هویت مردمان بود.

برای درک تغییری که در هویت ایرانیان در آن هنگام رخ داد، باید کمی به عقب باز گردیم و ببینیم اسکندر و اسپیتامن نماینده­ی چه نظمها و چه اشکالی از هستی بودند و چیرگی یکی بر دیگری چه معنایی داشت. برای انجام این کار، لازم است به تابستان 329 پ.م بازگردیم. یعنی زمانی که اسپیتامن پارسی رهبری قیام مردم ایران شرقی را بر عهده داشت و همراه با دخترش آپامه – که به زودی مادرِ شاهانِ دودمان سلوکی می­شد- به جنگ و گریز با سپاه مقدونی مشغول بود، جهانی که ایرانیان باستان می­شناختند ، به شکلی برگشت ناپذیر در حال تجزیه و ویرانی بود.

3. جهانی که مردم ساکن قلمرو پارس در زمان هخامنشیان می­شناختند، از نظمی خاص برخوردار بود. قواعدی که بر آن جهان حاکم بود، از دو نظر اهمیت داشت. نخست آن که برای نخستین بار بود که بر سطح زمین پدیدار می­شد، و دوم آن که پس از فروپاشی­اش، هرگز تکرار نشد. آن نظمی که هخامنشیان در بنیان نهادنش کامیاب شده بودند و چنین ویژه­ بود، در یک کلمه­ی "فراگیر" قابل صورتبندی است. در زمان هخامنشیان، تمدنهای کشاورزی که بر پهنه­ی زمین وجود داشتند، در سه قلمرو متمایز و نامرتبط به هم قرار داشتند. این قلمروها عبارت بودند از نیمه­ی شرقی اوراسیا، که از هندوکوش و بیابانهای سیبری شروع می­شد و تا جزایر اقیانوس آرام ادامه می­یافت. در قرن ششم پ.م که کوروش شاهنشاهی پارس را بنیاد کرد، کشاورزی در این منطقه تازه شروع شده بود و به اطراف رود یانگ تسه در شمال این سرزمین محدود بود. بخش عمده­ی سرزمینهای این قلمرو خاوری در این هنگام توسط جمعیتهایی کوچک از مردم گردآورنده و شکارچی مسکونی شده بودند و تمدن کشاورزی استثنایی محدود و نوپا در شمال چین محسوب می­شد. در نیمه­ی باختری اوراسیا، که آن را قلمرو مرکزی می­نامم، بزرگترین، کهنترین، توسعه یافته ترین تمدنهای کشاورزانه در شبکه­ای به هم پیوسته قرار گرفته بودند. این تمدنها از تمدن باستانی دره­ی سند در شمال هند شروع می­شدند، به تمدن شهر سوخته در سیستان، تمدن­های آریاییِ ایران شرقی، و تمدن کهنسال ایلام، میانرودان، و آناتولی ختم می­شدند. تمدن کشاورزانه در آن زمان تازه چند قرن بود که بعد از ویرانی ناشی از هجوم اقوام مهاجر یونانی، در بالکان دوباره پا گرفته بود. به این شبکه­ی بزرگ از تمدنهای کشاورزانه، باید مصر را هم افزود که از دیرباز با این تمدنها مربوط بود، و با وجود قرار داشتنش در قاره­ی آفریقا، از نظر تمدنی به حوزه­ی اطراف دریای مدیترانه تعلق داشت. سومین قلمروِ دارای کشاورزی، قاره­ی آمریکا بود که در این زمان اولمک­ها مهمترین نماینده­شان بودند و در آمریکای مرکزی می­زیستند. چهارمین قلمرو بزرگ تمدنی که به آفریقای زیر صحرا مربوط می­شود، در این هنگام هنوز کشاورزی مستقر نداشت.

مردمی که در آن روزگار در وضعیتی متمدن – یعنی با سب زندگی کشاورزانه- زندگی می­کردند، به یکی از سه حوزه­ی تمدنیِ خاوری (چین)، مرکزی، یا آمریکایی تعلق داشتند. ساکنان هریک از این قلمروها از وجود سایر قلمروها بی­خبر بودند. یعنی جهان برای ایشان از یک مرکزِ مستقرِ دارای زندگی کشاورزانه تشکیل می­شد، که توسط هاله­ای از اقوام کوچگرد – که انشعابی از سبک زندگی کشاورزانه بودند،- احاطه شده بودند و در بیرون آن هاله نیز سرزمینهای وحشی و ناشناخته قرار داشت.

چنان که گفتیم، در قرن ششم پ.م پیچیده­ترین سبک زندگی کشاورزانه در میان این سه قلمرو، به منطقه­ی مرکزی مربوط می­شد. در این بخش، مردمی از نژادها، زبانها، و سبکهای زندگی گوناگون برای مدتی به درازای دو و نیم هزاره در همسایگی هم می­زیستند، و به این ترتیب به جهانی که از موزائیکی از تمدنهای هم­پایه تقسیم شده باشد، عادت داشتند. ظهور هخامنشیان، به معنای زوال این چشم­انداز، و متحد شدن تمام سرزمینهای متمدن این قلمرو بود. از عصر کمبوجیه به بعد، برای نخستین بار در تاریخ جهان مفهومی بسیار مهم در قلمرو مرکزی شکل گرفت، و آن هم جفت متضاد معناییِ (جمِ) مرکز و پیرامون بود. به این ترتیب، چنان که در گفتار پیشین گذشت، جهان در مدت چند سال "مرکزدار" شد، و همگان به ناگهان عضوِ این مرکز تلقی شدند. مرکزی که با مفاهیمی مانند نظم، قانون (داتَه) و سلسله مراتبی منظم و مرتب از قدرت و تقدس مشخص می­شد. این مرکز تازه، در دو مرحله و توسط دو سازمان دهنده­ی تاریخ ساز آفریده شده بود. نخست، توسط زرتشت که با اخلاقی کردنِ کل قلمرو هستی شناسی، و تعمیم مفهوم خوب و بد به همه چیز، و فرض یکتاپرستیِ سختگیرانه­اش، به کل گیتی مرکزی معنایی بخشیده بود. و دیگری کوروش، که با درآمیختن سیاست روادارانه­ی ایلامیان و فرهمندی شخصی خویش، توانست مرکزی مشابه را در قلمرو جامعه و سازماندهی مردمان نیز پدید آورد. داریوش بزرگ در واقع بدان دلیل شایسته­ی لقب خویش است که توانست به ارزش این دو پایه­ی آسمانی و زمینی برای مرکزدار کردن گیتی پی ببرد، و به همین دلیل هم در نبشته­ی بیستون، شاه را به عنوان نماینده­ی مرکز زمین، در کنار اهورامزدا به عنوان نماینده­ی مرکز آسمان می­بینیم، که داد و نظم را با سرکوب نیروهای مخالف، به هستی باز می­گردانند.

از عصر کمبوجیه به بعد، برای نخستین بار در تاریخ جهان مفهومی بسیار مهم در قلمرو مرکزی شکل گرفت، و آن هم جفت متضاد معناییِ (جمِ) مرکز و پیرامون بود. به این ترتیب، چنان که در گفتار پیشین گذشت، جهان در مدت چند سال "مرکزدار" شد، و همگان به ناگهان عضوِ این مرکز تلقی شدند. مرکزی که با مفاهیمی مانند نظم، قانون (داتَه) و سلسله مراتبی منظم و مرتب از قدرت و تقدس مشخص می­شد. این مرکز تازه، در دو مرحله و توسط دو سازمان‌دهنده­ی تاریخ ساز آفریده شده بود. نخست، توسط زرتشت که با اخلاقی کردنِ کل قلمرو هستی شناسی، و تعمیم مفهوم خوب و بد به همه چیز، و فرض یکتاپرستیِ سختگیرانه­اش، به کل گیتی مرکزی معنایی بخشیده بود. و دیگری کوروش، که با درآمیختن سیاست روادارانه­ی ایلامیان و فرهمندی شخصی خویش، توانست مرکزی مشابه را در قلمرو جامعه و سازماندهی مردمان نیز پدید آورد. داریوش بزرگ در واقع بدان دلیل شایسته­ی لقب خویش است که توانست به ارزش این دو پایه­ی آسمانی و زمینی برای مرکزدار کردن گیتی پی ببرد، و به همین دلیل هم در نبشته­ی بیستون، شاه را به عنوان نماینده­ی مرکز زمین، در کنار اهورامزدا به عنوان نماینده­ی مرکز آسمان می‌بینیم، که داد و نظم را با سرکوب نیروهای مخالف، به هستی باز می­گردانند.

زیست جهان یک شهروند پارسی باستان، قلمرو فراگیر و همگون را در مرکز شامل می­شد، که همه­ی مردمان شهرنشینِ قابل تصور و شناخته شده عضو آن بودند، و همگان به خاطر عضویت در یک نظام سیاسی، برخورداری از یک نظام اداری، تاثیر پذیرفتن از یک رشته از فرامین دولتی، واتصال به مراکز نظامی و مالی یگانه، هویتی مشترک را با یکدیگر احساس می­کردند. دیگری در این تمدن، قبایل کوچگردی بودند که در اطراف شهرها و سرزمینهای متمدنِ دارای زندگی کشاورزانه پرسه می­زدند. بر خلاف آنچه که با شور و شوق تمام از سوی مورخان اروپایی پذیرفته شده، در آن هنگام دیگریِ امپراتوری پارس، به سه دلیل یونانیانِ اروپایی نبودند. نخست آن که در آن هنگام بخش عمده­ی یونانیان و تقریبا تمام شهرهای مهمشان یا تابع مستقیم شاهنشاه ایران بودند، و یا دست نشانده­ی وی، و شهرهای تاجر- دزد دریایی­ای مانند آتن که گاهی از این حاکمیت شانه خالی می­کردند، استثنا بودند نه قاعده. دوم آن که جمعیتی چند صد هزار نفره که در شهری مانند آتن در وسعت چند هزار هکتار زندگی می­کنند، نمی­توانند برای امپراتوری­ای در سه قاره که دوازده میلیون شهروند و نزدیک به ده میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد، دیگری محسوب شود. سوم آن که در آن هنگام هنوز هویت یا مفهومی به نام یونانی – جز آنچه که در دیوانسالاری هخامنشیان به منظورهای اداری تعریف می­شد- وجود نداشت، و اروپایی هم تعریف نشده بود که یونان بخواهد عضو آن باشد یا نباشد.

بر خلاف آنچه که با شور و شوق تمام از سوی مورخان اروپایی پذیرفته شده، در آن هنگام دیگریِ امپراتوری پارس، به سه دلیل یونانیانِ اروپایی نبودند. نخست آن که در آن هنگام بخش عمده­ی یونانیان و تقریبا تمام شهرهای مهمشان یا تابع مستقیم شاهنشاه ایران بودند، و یا دست نشانده­ی وی، و شهرهای تاجر- دزد دریایی­ای مانند آتن که گاهی از این حاکمیت شانه خالی می­کردند، استثنا بودند نه قاعده. دوم آن که جمعیتی چندصد هزار نفره که در شهری مانند آتن در وسعت چند هزار هکتار زندگی می­کنند، نمی­توانند برای امپراتوری­ای در سه قاره که دوازده میلیون شهروند و نزدیک به ده میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد، دیگری محسوب شود. سوم آن که در آن هنگام هنوز هویت یا مفهومی به نام یونانی – جز آنچه که در دیوانسالاری هخامنشیان به منظورهای اداری تعریف می­شد- وجود نداشت، و اروپایی هم تعریف نشده بود که یونان بخواهد عضو آن باشد یا نباشد.

به این ترتیب، اگر افسانه­ی تقسیم شدنِ جهان متمدن به دو قطبِ تا این حد ناهمسان – تمدنهای دیرینه­ی مصر، ایلام، بابل، ایران شرقی، سند، آناتولی، شمال بالکان و بیشتر شهرهای یونان در یکسو، و شهرِ آتن در سوی دیگر- را که تقریبا مضحک می­نماید، کنار بگذاریم، تواناییِ نگریستن به این الگوی عریان را خواهیم داشت که دیگری برای شهروندان پارس باستان، قبایل کوچگردِ عمدتا ایرانی بوده­اند که در حواشی امپراتوری می­زیستند و گاه و بیگاه به قلمرو آن دستبرد می­زدند. بخش عمده­ی این قبایل آریایی نژاد بودند و به شاخه­های مختلف زبانهای ایرانی سخن می­گفتند و مشهورترین­هایشان سکاها و سارمات­ها و ماساگت­ها بودند. در این میان البته دولتشهرهایی مانند آتن و قبایل سیاهپوست سودانی و اقوام قفقازی­ و ایلوری هم بوده­اند که به طور موضعی به مرزهای مصر، فنیقیه، و آناتولی دستبرد می­زدند، اما اینها در برابر قبایل پرجمعیت و متحرک آریایی اهمیتی نداشتند.

مردمان کشاورز، در کل، بر مبنای سرزمین سازماندهی می­شوند. کشاورزان به زمین، و زمین به حصارها و رمزهای جغرافیایی نیاز دارد. از این رو خاک ریشه­ی مشترک کشاورزان است. تمدنها و شهرها همه بر مبنای جغرافیایی مشترکی که برای ساکنانشان پدید می­آورند، هویت ایشان را سازماندهی می­کنند. خاک، توتم مشترک کشاورزان است و مردمی که بر خاک مشترکی، و در "جای" همسانی زندگی می­کنند، هویتی مشترک به دست می­آورند که به طور عمده از تجربه­ی مشترکشان از مکان سرچشمه می­گیرد. سازماندهی اداری و نظامی این مردمان نیز بر مبنای مکان شکل می­گیرد. به همین دلیل هم در درازنای تاریخ، همواره با تمدنهایی روبرو بوده­ایم که مرکزشان شهری خاص بوده، قلمرو جغرافیایی مشخصی زیر سلطه­شان قرار داشته، و با تمدنهای همسایه­شان بر سر مرزِ میان مکان کشمکش و جنگ داشته­اند.

در مورد مردمان کوچگرد اما، ستون فقرات دیگری برای هویت وجود دارد. کوچگردان به دلیل اتصال به منابع غذایی متحرکی مانند دامها، می­توانند در محیط جا به جا شوند. و به دلیل نیازِ رمه­هایشان به مراتع نو، ناگزیرند چنین کنند. از این رو عنصر سازمان دهنده­ی اجتماعی در میان ایشان، مکان نیست. روابطی از نوع هم "مکانی" برای کوچگردان بی­معناست، چرا که مکان -–همچون زمانِ کشاورزانه- امری هنجارین و سیال است که خواه ناخواه با نظمی غایی می­آید و می­گذرد. عنصر مرکزی برای سازماندهی روابط کوچگردانه، قواعد خویشاوندی، و روابط خونی میان مردمان است. از این روست که کوچگردان در قالب قبایل، و یکجانشینان در قالب شهرها سازمان می­یابند. این واگراییِ دو مرکزِ ممکن برای سازماندهی اجتماعی، -یعنی خاک و خون- به معنای واگرایی بسیار مهمِ دیگری هم هست، که به تفکیک زمان از مکان مربوط می­شود.

در قلمروهای کشاورزانه، زمان تابع مکان، و خون تابع خاک است. زمان چرخه­ای منظم و تکرار شونده­ است که در قالبی هنجارین می­آید و می­رود. مکان اما، در مقابل، عنصری کلیدی است که نیاز به مراقبت و آیش و آبیاری و رسیدگی دارد. برای مردم کشاورز، زمین و خاک و مکان مسئله­زاست. از این روست که سازماندهی اجتماعی ایشان نیز بر این مبنا استوار می­گردد. نظم امور برای ایشان بر مبنای رویش گیاهان و تغییرات فصلیِ زمین، یعنی محوری مکانی برقرار می­گردد. از این رو آنان که در یک مکان و یک جا زندگی می­کنند، آشنا، دوست، همشهری، و شهروند محسوب می­شوند. در این جوامع، هم­مکانی به همخون بودن منتهی می­شود. چرا که همسایگان با هم وصلت می­کنند.

در مقابل، برای کوچگردانی که در مکان جاری هستند، این عنصر چندان اهمیت ندارد. مکان برای ایشان به زمان در جوامع کشاورز شباهت دارد. برای آنان، مکان جریانی سیال است که با نظمی هنجارین، با سرعتی کمابیش ثابت و هنجار شده، در گذر است. در مقابل، این زمان است که سازمان دهنده­ی غایی جامعه محسوب می­شود. منبع غذایی اصلی کوچگردان، چهارپایانی هستند که بر خلاف درختان و گندمزارانِ کشاورزانه به زمین پایبند نیستند. اما تابع زمان هستند و زاد و ولدشان در چرخه­هایی مشخص ولی تغییر پذیر جای می­گیرد. به همان ترتیبی که زمین و مکان در روستاهای مستقر برسازنده­ی چرخه­های زایش غذا و تولید اقتصادی بود، در جوامع کوچگرد آسمان و زمان است که چنین می­کند. پس پیوستگی مردمان نیز در این جوامع به روابط خویشاوندی، به نوع ارتباط در یک یک قالب قبیله­ای، و به درجه­ی نزدیک بودنِ شاخه­های دودمانی تحویل می­شود. در اینجا برعکسِ شهرهای کشاورزمدار، خویشاوندی و همخونی است که به هم مکانی، و "با هم بودن" منتهی می­شود.

به این ترتیب، مردمانی که برای مدت دو و نیم قرن در چارچوب شاهنشاهی پارس زیستند، برای نخستین بار غلبه­ی کامل و بی­قید و شرط خاک را بر خون، و مکان را بر زمان تجربه کردند. هنجارین شدنِ نظام گاهشماری، و دغدغه­زا شدنِ حد و مرز کشورها و استانها و شهربانی­ها، پیامد این حادثه بود. هخامنشیان از آن رو به تقسیم قلمرو خود به حدود سی استانِ مستقل دست یازیدند، تا واحدهای هم­نژاد، هم­زبان، و هم­خون را در خاکی مشترک جای دهند. برنامه­های کوروش و جانشینانش برای رهایی اقوام تبعیدی مانند یهودیان، و تثبیت هویتی مکان-مدارانه برای قبایل نامستقر و نیمه متمدن مانند اعراب و یونانیان، بر این مبنا استوار بوده است. هخامنشیان نه تنها در قبال تمدنهای پایدار و مستقر که تجربه­ی کشاورزی دیرینه داشتند، مکان­ را محور هویت فرض کردند، که در مورد قبایل و اقوام فاقد این پیشینه­ نیز چنین کردند و به این شکل به نوعی هویت تراشیِ متکی بر خاک دست یازیدند. نام قبایلی –مانند ایونیَه و اَرَبایَه- که در آن هنگام هنوز نقشی فرهنگ ساز نداشتند، برای نخستین بار در کتیبه­ی بیستون به صورت اسمی جغرافیایی مورد اشاره واقع شد. بسیاری از این قبایلِ ناهمگون که به ضرب و زور دیوانسالاری هخامنشی هویتی مشترک یافته بودند و در سرزمینی محصور جای گرفته بودند، این هویت را در خود جذب کردند، و خود را با آن شناختند. برخی که جمعیتی بسیار داشتند– مانند یونانیان- در اندک زمانی به سازماندهی اجتماعی متکی بر شهرها دست یافتند و به این ترتیب در روند عمومی آفرینش معنا و فرهنگ سهیم شدند. برخی دیگر، -مانند عربها- برای دیرزمانی در سایه باقی ماندند و در کشاکش نیروهای تاریخی تراش خوردند، تا بعد از قرنها به مهره­ای کارآمد در عرصه­ی بازی فرهنگ جهانی تبدیل شوند.

·         ... مردمانی که برای مدت دو و نیم قرن در چارچوب شاهنشاهی پارس زیستند، برای نخستین بار غلبه­ی کامل و بی­قید و شرط خاک را بر خون، و مکان را بر زمان تجربه کردند. هنجارین شدنِ نظام گاهشماری، و دغدغه­زا شدنِ حد و مرز کشورها و استانها و شهربانی­ها، پیامد این حادثه بود. هخامنشیان از آن رو به تقسیم قلمرو خود به حدود سی استانِ مستقل دست یازیدند، تا واحدهای هم­نژاد، هم­زبان، و هم­خون را در خاکی مشترک جای دهند. برنامه­های کوروش و جانشینانش برای رهایی اقوام تبعیدی مانند یهودیان، و تثبیت هویتی مکان-مدارانه برای قبایل نامستقر و نیمه متمدن مانند اعراب و یونانیان، بر این مبنا استوار بوده است.

اینها همه در حالی است که خودِ پارسها، به عنوان نیرویی که می­بایست نماینده­ی کلیت امپراتوری باشد، خصلتی شناور و سیال در مکان داشتند. ایشان البته خاستگاه خود در پارس و ماد و ایلام را فراموش نکرده بودند و هم از نظر اداری و هم از نظر نظامی این سه استان را قلب شاهنشاهی خود می­دانستند. اما هنوز کلیت امپراتوری خود را "ایران" نمی­نامیدند. بلکه آن را با نام پارس – نامی قبیله­ای- یا هخامنشی –نامی دودمانی- مورد اشاره قرار می­دادند، که در هر دو حال به خون و خویشاوندی تکیه دارد. هخامنشیان در واقع نماینده­ی خونی بودند که خود را وقف خاک کرده بود. برچسبی که به کلیت این سرزمین اطلاق می­شد، پارس بود، که دلالت جغرافیایی – به معنای قلمرو تحت سیطره­ی استان پارس- نداشت، بلکه دلالتی مبتنی بر خویشاوندی داشت و قلمروِ زیر فرمان قبیله­ی پارس معنا می­داد. به این ترتیب، در غیابِ جغرافیایی که از بیرون در صدد رقابت با امپراتوری برآید، درون بر مبنای نظام خویشاوندی نظم یافته بود. دوران هخامنشی، از این رو چشمگیر و برجسته است که برای نخستین بار در تاریخ، کشوری شکل گرفت که کشور دیگری در خارجش قرار نداشت. از این رو نمی­توانست رابطه­ی خود با بیرون را بر اساس خاک تعریف کند. در آن بیرون تنها قبایل کوچگرد دیگر حضور داشتند، و از این رو مرزبندی میان هخامنشیان و همسایگانشان می­بایست بر محوری خونی شکل بگیرد. به همین دلیل هم نام کشورِ ایران، یا سرزمین پارس دراین دوران کم به گوش می­خورد، و هر آنچه با آن روبرو هستیم، قلمرو هخامنشی، و شاهنشاهی پارس است. دستگاهی که بر محوری خونِ ویژه­ی پارسی استوار شده تا خاک را بر خونهای رقیب برتری دهد.

به همین دلیل هم در این دوران، همزمان با شکل گیری پیکربندی جغرافیایی و مکان مدارانه برای هویت شهروندان امپراتوری، با استعلایی شدنِ شکلِ خاصی از خون هم روبرو هستیم. سلسله مراتب قدرت زمینی، در نهایت به شهربانان، سرداران، مغان و در نهایت شاهنشاه پارسی منتهی می­شد که به دلیل وابستگی­اش به تباری خاص، از دیگران متمایز دانسته می­شد. این بدان معنا بود که روایتهایی یکدست و اساطیری شده از زندگی مردمانی که هم اکنون حضور دارند، و یا به گذشته­ای بسیار نزدیک تعلق دارند، در این هنگام شکل گرفت. همگام با توسعه­ی نقش خاک در هویت یابی، نیروی خونی که این کار را ممکن ساخته بود، فرارونده شد و به خلق سرمشق­ها، روایتها و زندگینامه­هایی منتهی شد که از سویی مشروعیت شاهنشاه را – در غیابِ ادعای خدا بودن یا کاهن بودنِ وی- تضمین می­کرد، و از سوی دیگر زمانه­ی حال و اکنونِ تاریخی مردمان را اساطیری می­ساخت. بر مبنای این اساطیر، آنان که در مرکز حضور داشتند، بر اساس کارویژه­ی خود در برابر هستی تعریف می­شدند، و با برآورده کردن ماموریتی که در سرمشق نظری دینی یا سیاسی خویش دارند، دین خود را به این مرکزنشینی ادا می­کنند. این در واقع کاربستِ عملیاتیِ مفهوم خویشکاریِ زرتشتی بود، که بر اتحاد خودآگاهانه و انتخابگرانه­ی فرد مزدیسن یا اهورامزدا دلالت می­کرد. در اینجا نیز، شاهنشاهی بود که بر مرکزی به گستردگی کل دنیای شناخته شده فرمان می­راند، و هرکس که از داد او پیروی می­کرد، متحد وی دانسته می­شد. کتیبه­ی بیستون و به ویژه نقش رستم را که به دوران پختگی نگاه سیاسی داریوش مربوط می­شود را می­توان تبلور این اندیشه دانست.

اساطیری که روایتهای دینی گوناگون را، در سطحی بزرگتر با روایتی زرتشتی از سیطره­ی خدایی یگانه پیوند می­داد، از همان جنسِ اسطوره­هایی بود که قبیله­ی پارس را با سایر قبایل، و فرهنگ و نژاد و زبان آریایی را با سایر عناصر قومی و نژادی مربوط می­کرد. جهان به این شکل کلیتی منظم را بر می­ساخت که هر شهروند هخامنشی جایگاهی ویژه و موقعیتی خاص را در آن اشغال می­کرد. جایگاه و موقعیتی جغرافیایی به عنوان شهروند فلانشهر از بهمان ناحیه­ی استانی خاص، و جایگیری اجتماعی و زمانی­ای که نقش و کارویژه و خویشکاری­اش را در ارتباط با خویشاوندان و اهل طایفه­اش، خدایانش، معبدش، و شاهنشاه نشان می­داد. اساطیری که می­توانست توسط مردمان مرکزنشینی که آن را می­فهمیدند مورد استفاده و تقلید واقع شود، و به پیچیده­تر شدن روابط انسانی و آفرینش معناهایی نو منتهی شود و یا توسط حاشیه­نشینان وام گرفته شود، و به طور ناقص و همراه با بدفهمی رونویسی گردد، و به ویرانی ختم شود. و این چیزی بود که در مورد اسکندر رخ داد.

4. با ورود اسکندر به صحنه، این تصویر یکدست و منظم فرو ریخت. دیگر مرکز و پیرامون توسط مرزهایی محکم و استوار از هم جدا نمی­شدند، و دیگر دژهایی مرزی –مانند کوروش کَرت­های آسیای میانه- وجود نداشت که در برابر هجوم کوچگردان مقاومت کند. موجوداتی که تا به حال بیگانه، دوردست، و "در آن بیرون" بودند. ناگهان به نیرویی هجوم آورنده و پیروزمند تبدیل شدند که "بر درون" فرمان می­راندند. انهدام امپراتوری هخامنشی، به معنای زوال نظمی آرمانی بود که جمهای مرکز و پیرامون و نظم و آشوب را بر هم تطبیق می­داد. با نابودی این نظام، آشوب به درون رخنه کرد، و قلمرو مرکزی که برای دیرزمانی مرکزدار شده بود، مرکززدایی شد.

اسکندر، جوان ماجراجو و جاه طلبی بود که سودای تکرار کردارهای بزرگِ کوروش را در سر داشت. در آن حدی از دانش و خرد که او از آن بهره داشت، فتح جهانِ، - و نه سازماندهی و نجات دادنِ آن- مهمترین کردار کوروش محسوب می­شد. از این رو اسکندر زندگی خود را برای فتح جهانی که می­شناخت، - و پیشتر فتح شده، و سازمان یافته بود- صرف کرد. به این شکل، اسکندر جهان را فتح کرد، بدون آن که در مورد سازماندهی­اش اندیشیده باشد. فروپاشی نظم هخامنشی در سالهای سیطره­ی مقدونیان پیامد طبیعی چیرگی کوچگردان بر شهرنشینان بود. بخش عمده­ی جمعیتی که با اسکندر همراه شده بودند، قبایل ایلوری، مقدونی، و یونانی بودند که به دلیل جنگهای پلوپونسوس در یونان و کشمکشهای میان ایلوریان و مقدونیان در شمال بالکان متحرک شده بودند. خودِ این حقیقت که شهرهای یونان – از جمله مراکز تمدنی این منطقه یعنی آتن، تبس، کورینت و اسپارت- سخت ترین مقاومتها را در برابر اسکندر نشان دادند، تا حدودی ماهیت نیروهایی را نشان می­دهد که او نماینده­شان بود. این نیروها کوچگرد یا –به دلیل ورشکستگی اقتصادی سرزمینها،- "کوچگرد شده" بودند. خودِ همین حقیقت که در آستانه­ی حمله­ی اسکندر به یونان، مهمترین سیاستمدار آتن دموستنس بود و آشکارا کارگزار ایران در آن شهر محسوب می­شد، و این نکته که متحد آتن –یعنی شهر باستانی تبس- توسط اسکندر کاملا نابود شد، و این امر که مقاومت در برابر مقدونیان تا سالها بعد با رهبری اسپارت همچنان ادامه داشت، تا حدودی نامعقول بودنِ ادعای پیوند اسکندر با فرهنگ یونانی را نشان می­دهد.

این حقیقت که شهرهای یونان – از جمله مراکز تمدنی این منطقه یعنی آتن، تبس، کورینت و اسپارت- سخت ترین مقاومتها را در برابر اسکندر نشان دادند، تا حدودی ماهیت نیروهایی را نشان می­دهد که او نماینده­شان بود. این نیروها کوچگرد یا –به دلیل ورشکستگی اقتصادی سرزمینها،- "کوچگرد شده" بودند. خودِ همین حقیقت که در آستانه­ی حمله­ی اسکندر به یونان، مهمترین سیاستمدار آتن دموستنس بود و آشکارا کارگزار ایران در آن شهر محسوب می­شد، و این نکته که متحد آتن –یعنی شهر باستانی تبس- توسط اسکندر کاملا نابود شد، و این امر که مقاومت در برابر مقدونیان تا سالها بعد با رهبری اسپارت همچنان ادامه داشت، تا حدودی نامعقول بودنِ ادعای پیوند اسکندر با فرهنگ یونانی را نشان می­دهد.

اسکندر در واقع رهبر یک موج جمعیتیِ مقدونی/ ایلوری/ یونانی بود، که به دنبال یک انفجار جمعیتی به حرکت در آمده بود، و موفق به رخنه در قلمرو پارس شده بود. ارتباط اسکندر به یونان به این حد محدود می­شود که زبانش یونانی بود. این نکته که او شیفته­ی ایلیاد و ادیسه بوده، با ایرانی شدنِ سریعش در جریان فتح پارس ناهمخوان است، و این که شیفته­ی زئوس بوده و خود را فرزند او می­دانسته، چندان معنادار نیست، چون در مقاطع گوناگون خود را فرزند شاه قبلی هخامنشی و فرزند آمون – خدای مصری- هم می­دانسته است. اینها همه بدان معناست که ایرانیان در زمان هجوم اسکندر مورد حمله­ی اقوام یونانی یا فرهنگ هلنی قرار نگرفتند. چرا که مهمترین مراکز این مردم و تمدنشان در آن زمان زیرمجموعه­ی امپراتوری پارس بودند و شخصیتهای نامدارشان هم یا –مانند هرودوت- برای مدتی طولانی شهروند ایران بودند، یا – مانند دموستنس و سوفیست­ها- ستاینده­ی آن، و یا –مانند ارسطو که زنی ایرانی داشت- خویشاوند مردمِ آن.

آنچه شهروندان پارسی در آن هنگام با آن روبرو شدند، هجوم قومی کوچگرد بود. قومی که به سرعت کوشیدند تا با مرکزِ دیرینه­ی این قلمرو متحد شوند و در آن حل گردند. اما در این کار کامیاب نشدند. وقتی گرد و غبارِ ناشی از ترکتازی این مهاجمان فرو نشست. اشکانیانی بر سریر سلطنت ایران زمین قرار گرفتند که با مشکلاتی نوظهور، و شرایطی نامنتظره روبرو شده بودند.

جهانِ اشکانیان، از چند نظر تفاوتی بنیادین با دنیای هخامنشی داشت. از سویی، مفهوم مرکز و پیرامون دچار دگردیسی بنیادین شده بود. دیگر ایران زمین تنها مرکزِ گیتی نبود. در همسایگی آن، مصری وجود داشت که برای خود مرکزی تنومند و دیرینه محسوب می­شد. برای قرنها در شرق این قلمرو، پادشاهی مائوری و امپراتوری کوشانی قرار داشتند که دولتهایی مقتدر و مهم محسوب می­شدند، و در غرب، دولت نوظهور روم وجود داشت که برای فتح نیمه­ی باختری قلمرو مرکزی خیز بر می­داشت و به تازگی آخرین شاهان سلوکی را از بین برده بود و برای حمله به مصر هم مقدمه چینی می­کرد. به این شکل، دیگر امکانِ قرار گرفتنِ بی معارض در مرکز گیتی از میان رفته بود. این ماجرا وقتی تشدید شد که پیامدهای وامگیری الگوی سیاسی هخامنشی در جهت خاوری آشکار شد. همزمان با سازمان یافتن تدریجی جمعیتهای شرق ایران – مانند هند و آسیای میانه، راهِ ارتباط با تمدن چینی گشوده شد و مردمِ قلمرو مرکزی برای نخستین بار دریافتند که تنها نیستند و خارج از قلمرو شناخته شده برای ایشان هم پادشاهی­هایی دوردست ولی بسیار نیرومند وجود دارد.

کشف قاره­ی آمریکا برای اروپاییانی که تازه با حضورتمدنهای دیگر نیز خو کرده بودند، شوکی فرهنگی محسوب می­شد. بی­تردید گذار از جهان هخامنشی به جهان اشکانی-رومی نیز در قلمرو میانی، شوکی بزرگتر بوده است. به ویژه که به طور همزمان با "کشف" چین، و از میان رفتنِ وضعیت تک مرکزه­ی قدیمی همراه بوده است. با این وجود از آن دوران به قدری زمان گذشته، که در مورد دگردیسی هویتهای آن دوران جز به حدس و گمان نمی­توان دست یازید. در واقع تنها متون مفصلی که از این دوران در دست داریم، به تمدن رومی مربوط می­شود که خود از دیرباز در حاشیه­ی امپراتوری پارس برآمده و بالیده بودند و بنابراین هویتِ مرکزدار و خودمرکزپنداری نداشتند که بخواهد در اثر این تحول لطمه­ی چندانی ببیند.

اشکانیان از این رو، ناچار بودند خود را در دنیایی تازه بازتعریف کنند. پادشاهانی که از تبار هخامنشیان نبودند، و مشروعیت آسمانی ایشان را نداشتند. بلکه برعکس، از سکاها –یعنی همان دیگری­ها و کوچگردهای دشمن خوی کهن، نسب می­بردند. در ضمن در دنیایی چندمرکزی می­زیستند و رقیب سیاسی سرسختی مانند روم را در برابر داشتند. دوام چشمگیر اشکانیان، پیروزیهای مکررشان بر روم در زمانی که این دولت در اوج قدرت خود بود، و تاسیس ساختارهایی مانند راه ابریشم، نشانه­ی کامیابی این پادشاهان در حل مسئله­ای دارد، که در ابتدای کار حل ناشدنی می­نمود.

5. سیمای اشکانیان در تاریخ بسیار تحریف شده است. از سویی به دلیل تبلیغات سیاسی ساسانیانی که می­بایست برای مشروعیت یابی از مشروعیت ایشان می­کاستند، و از سوی دیگر بر اساس خاطره­ی رومیانی که از آنها شکست خورده و تحقیر شده بودند. با این وجود زمامداری طولانی ایشان پنج قرن به طول انجامید که هم در ایران و هم در سایر تمدنها از پیوستگی کم نظیری برخوردار است. در همین دوران بود که شالوده­های هویت ایرانی، به معنایی خاصتر از آن اسطوره­ی جهانیِ عصر هخامنشی- پی­ریزی شد.

اشکانیان از تبار سکاها بودند و تا پایان نیز پیوند نزدیک خویش را با قبایل ایرانیِ کوچگرد حفظ کردند. به این دلیل هم بر خلاف شاهنشاهان هخامنشی متاخر نمی­توانستند مشروعیت خود را بر اصل و نسبی پارسی، که اساطیری پنداشته می­شد، استوار کنند. همچنین ادعای ایشان بر حراست از سرزمینهای کشاورزی در برابر کوچگردان نیز با توجه به سابقه­شان به سادگی پذیرفته نمی­شد. اشکانیان ناگزیر بودند ترکیبی میان عنصر ایرانیِ کشاورز و عنصر ایرانی کوچگرد به وجود بیاورند، و در همین روند بود که مفهوم ایرانی بودن به معنایی کمابیش امروزین آفریده شد. تا پیش از آن، و تا پایان دوران زمامداری هخامنشاین، تمام مردمِ متمدن دنیا شهروند پارس، و به تعبیری ایرانی محسوب می­شدند. از این رو این واژه دلالت دقیقتری که امروزه از آن می­فهمیم را در بر نداشت. در آن هنگام شهروند هخامنشی یا عضو امپراتوری پارس بودن تقریبا مترادف بود با متمدن بودن، کشاورز بودن، شهرنشین بودند، و وفاداری به اصول کنش متقابلِ قانون­مند، یا داد. خواه کسی که به این اصول پایبند است، هویت قومی مصری داشته باشد، یا بلخی.

در عصر اشکانیان اما، نیاز به آن بود که محور هویت از جمِ کوچگرد/ شهرنشین برداشته شده، و دیگری به شکلی نوظهور بازتعریف شود. در برابر اشکانیان امپراتوری توسعه یابنده­ی روم و پادشاهی بطلمیوسی مصر و امپراتوری کوشان قرار داشتند که همگی بنابر ماهیت دولت بودنشان کشاورزمدار و نگهبان شهرها در برابر کوچگردان محسوب می­شدند. از این رو تشخص یافتن در این زمینه­ی چند مرکزی به عنصری دیگر نیازمند بود.

چنین می­نماید که اشکانیان این عنصر را بر اساس نژاد و زبانِ ایرانی بازتعریف کرده باشند. اشکانیان از یکتاپرستی سرسختانه­ی هخامنشیان عقب­نشینی کردند. چرا که در جهانی چند مرکزی، چندخدا بودن طبیعی­تر می­نمود. اما در مقابل بر ادیان ایرانی که در میان اقوام کوچگرد و کشاورزِ ایرانی نژاد مشترک بود تاکید کردند. به این دلیل هم نامهایی مانند مهرداد و تیرداد که به خدایانی جز اهورامزدا دلالت دارد، در زمانشان رواج زیادی یافت. در حدی که چهار تن از بزرگترین شاهان اشکانی مهرداد نام داشتند.

تغییر جهت محور هویتی ایرانیان از جمِ متمدن/ بربر و یکجانشین/ کوچگرد، به ایرانی/ انیرانی، به گمان من در زمان اشکانیان تحقق یافته است، و ساسانیان با وجود آن که متون زیادی در این مورد از خود به جا گذاشتند، میراث خوار این ابداع بودند. ابرانسانِ اشکانیان، دیگر نمی­توانست شاهنشاهی باشد که مانند خدایان باستانی آباد کردن پردیسها را همچون کنشی مذهبی به انجام رساند و حاکم بی معارض دنیا شناخته شود. شاهنشاه اشکانی مردی بود که در همسایگی­اش امپراتور روم و چین نیز حضور داشتند و معمولا جنگهایی هم میانشان در می­گرفت. بنابراین اساطیری نو پدید آمد و ابرانسان را در قالبی پهلوانی و حماسی بازسازی کرد. ظهور حماسه­ی تنومند و پیچیده­ای مانند داستان رستم و اساطیر سیستان را در این دوران، بر اساسِ این تحول می­توان توجیه کرد. در ضمن از یاد نبریم که در اساطیر ایرانی، رگه­ی سیستانیِ پهلوانان که از سام به زال و از او به رستم می­رسد، از نظر تبار سکا هستند، زرتشتی محسوب نمی­شوند، و همواره در سر بزنگاه و مخاطره به یاری ایرانیان و شاهِ ایران می­شتابند و با بیگانگانِ رومی و چینی و عرب می­جنگند و این دقیقا موقعیتی است که اشکانیان خود را در آن باز می­یافته­اند. آنان شاهنشاهانی بودند که مقدونیان را از ایران راندند، و کشور را در برابر هجوم رومیان و هونها حفظ کردند. به این ترتیب همگام با نژادی-زبانی شدنِ هویت ایرانی، و استوار شدنش بر مبنای اساطیر دینی و خدایان باستانی قبایل آریایی، زندگینامه­ها و روایتهایی استعلایی از زندگی ابرانسانها هم دگرگون شد و به وضعیتی حماسی- پهلوانی منتقل شد.

تغییر جهت محور هویتی ایرانیان از جمِ متمدن/ بربر و یکجانشین/ کوچگرد، به ایرانی/ انیرانی، به گمان من در زمان اشکانیان تحقق یافته است، و ساسانیان با وجود آن که متون زیادی در این مورد از خود به جا گذاشتند، میراث‌خوار این ابداع بودند. ابرانسانِ اشکانیان، دیگر نمی­توانست شاهنشاهی باشد که مانند خدایان باستانی آباد کردن پردیسها را همچون کنشی مذهبی به انجام رساند و حاکم بی معارض دنیا شناخته شود. شاهنشاه اشکانی مردی بود که در همسایگی­اش امپراتور روم و چین نیز حضور داشتند و معمولا جنگهایی هم میانشان در می­گرفت. بنابراین اساطیری نو پدید آمد و ابرانسان را در قالبی پهلوانی و حماسی بازسازی کرد. ظهور حماسه­ی تنومند و پیچیده­ای مانند داستان رستم و اساطیر سیستان را در این دوران، براساسِ این تحول می­توان توجیه کرد. ... آنان شاهنشاهانی بودند که مقدونیان را از ایران راندند، و کشور را در برابر هجوم رومیان و هونها حفظ کردند. به این ترتیب همگام با نژادی-زبانی شدنِ هویت ایرانی، و استوار شدنش بر مبنای اساطیر دینی و خدایان باستانی قبایل آریایی، زندگینامه­ها و روایتهایی استعلایی از زندگی ابرانسانها هم دگرگون شد و به وضعیتی حماسی- پهلوانی منتقل شد. .... در عصر اشکانی، مرکزیت از خاک برداشته شد و به خون پیوند خورد. به این ترتیب، ایران زمین کشوری شد در میان کشورهای دیگر که توسط نژاد و خونی منحصر به فرد و نژاده مسکونی شده بود و از این رو از سایر سرزمینهای متمایز بود.

همراه با این تحول، لزوم پذیرش هویتهایی موازی نیز رخ نمود. دیگر ایرانی به معنی تنها انسان متمدن جهان نبود. که ممکن بود انسانهای متمدن دیگری، با خط و زبان و اساطیر و حتی دولت ویژه­ی خود، در بیرون از مرزهای ایران وجود داشته باشند. از این رو، نوع ارتباط ایرانی با غیرایرانی دگرگون شد. تجارت تا پیش از آن امری درونی بود و تنها به مسیرهای درون امپراتوری مربوط می­شد. چرا که در خارج از قلمرو هخامنشی شهری و تمدنی وجود نداشت که بخواهد گرانیگاه تجارت محسوب شود. اما با ورود اشکانیان به صحنه، همه چیز دگرگون شده بود. راههای تجاری بزرگی پدیدار شد که شهرهای ایران را به شهرهای چین و هند و روم متصل می­کرد، و به این ترتیب با چرخش هویت ایرانی بر محور خون، خاک نیز بازتعریف شد و به نوعی تمرکززدایی دچار گشت. در عصر اشکانی، مرکزیت از خاک برداشته شد و به خون پیوند خورد. به این ترتیب، ایران زمین کشوری شد در میان کشورهای دیگر، که توسط نژاد و خونی منحصر به فرد و نژاده مسکونی شده بود و از این رو از سایر سرزمینهای متمایز بود.

بخش نخست این جستار

بخش دوم این جستار

اندیشه در روزنامک

ایران باستان در روزنامک

دیگر نوشته های دکتر شروین وکیلی در روزنامک

 برداشت از این تارنگار، تنها با یادکرد از نام نویسنده و نام روزنامک امکان پذیر است.