::... روزنـــامــک ...::

1

دولت موسوی که نماینده‌ی چیزی به نام «چپ اسلامی» بود، راه اجرای عدالت ادعایی مورد نظر خود، - و در واقع استقرار قدرت خود- را در قبضه کردن و یک کاسه­کردن اجزای دستگاه اقتصادی سیاسی و فرهنگی کشور می‌دانست. به این ترتیب، سپاهی از بیکاران، شبکه‌هایی گسترده و تبهکار از کوپن‌فروشان و فروشندگان ارز و کالای قاچاق را تشکیل داد که بر بستر فراهم­آمده از بی‌کفایتی و سوء مدیریت بر سازمان‌هایی موسوم به «مرکز تهیه و توزیع کالا»- که کار تهیه و پخش انواع کالاهای وارداتی را برعهده داشتند- مافیاهای گوناگون را پی‌ریزی کرد: مافیای نان خشک، مافیای لاستیک، مافیای دارو، مافیای نعلبکی و... و امروزه کار به جایی رسیده است که کسی که ریاست جمهوری ایران را برعهده دارد- محمود احمدی‌نژاد- ناکامی‌های خود را به حضور و نقش مافیا نسبت می‌دهد. بدینسان، در روندی سی‌ساله، نقش پایشگری و اداره‌کنندگی دولت به کارکردی چون «شریک لقمگی مردم» جای سپرد.

گفته می­شود، دولت میرحسین موسوی اقتصاد دوره‌ی جنگ را به خوبی!!؟؟ اداره کرده است.[1] در این زمینه، یکی از چیزهایی که می‌توان گفت این است که با وجود شعله‌وربودن جنگ و محاصره‌ی اقتصادی، در تمام این سالها، تقریباً همه نوع کالایی در بازار سیاه (ببخشید: بازار آزاد) یافت می‌شد و کوشش روزنامه‌نگاران بسیاری، از جمله گروهی در روزنامه‌ی کیهان، برای ردیابی محل ورود کالاهای اساسی به بازار سیاه به جمله‌ای پایان یافت که سالها بعد، از زبان حسین انصاری راد، رئیس کمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی و مأمور پیگیری پرونده‌ی قتل‌های زنجیره‌ای شنیده شد: «در پیگیری پرونده به جایی رسیده­ایم که دیگر از آن پیشتر نمی‌توان رفت.»

2

در میان جنبه‌های گوناگون زندگی، وضعیت «فرهنگ» از همه پیچیده‌تر بود. تا مدتها، دولت اسلامگرا با طرز تلقی‌های گوناگون از مقوله‌ی فرهنگ، موجودیت ایران و فرهنگ ایرانی را در دین اسلام و مذهب شیعه خلاصه می‌کرد. [2] با پیروی از همین دیدگاه بود که در دوره‌ی پس از خرداد 1360، شاهنامه فردوسی تا چند سال اجازه‌ی چاپ نیافت و مردم به ناگزیر، برای خرید آن به فروشندگان کتاب‌های کهنه مراجعه می‌کردند. از دیگر ابزارهای چیرگی دولت بر فرهنگ و بازار آن، انحصاری­شدن فروش کاغذ از سوی دولت بود. روشن است که در این وضعیت، ناشران خودی به آسانی برای چاپ کتاب خود، کاغذ دریافت می‌کردند و ناشران غیرخودی- که پس از طی مراحل بسیار، پروانه نشر کتاب دریافت کرده بودند- با سدی چون کمبود کاغذ روبرو می‌شدند؛ و این افزون بر مانعی بود که «سانسور» نام دارد. سانسور کتاب و مطبوعات که تقریباً در همه‌ی کشورهای جهان، به شیوه‌های گوناگون، اعمال می‌شود، در طول سالهای پس از بهمن 1357، «قانونمند» نشد و به گونه‌ای دلخواه و سلیقه‌ای، از سوی کارگزاران فرهنگی به کار گرفته شد. با ورود دولت به بخش فروش کتاب و نشریات، از راه تأسیس شرکت‌های تعاونی مطبوعات و برگزاری نمایشگاه‌های کتاب، چرخه‌ی این دخالت و سلطه‌گری بر فرهنگ کامل شد. حال دیگر دولت می‌توانست خرید و فروش هر کالای فرهنگی را مهار و اداره کند. امروزه کار این نقش مهارکنندگی به جایی رسیده است که عملاً به گروهی از ناشران اجازه شرکت در نمایشگاه‌های کتاب را می‌دهد و به گروهی دیگر، نه. نمایشگاه کتاب که در همه جای دنیا، جایی است برای نمایش کتابهای تازه انتشاریافته، در سامان ورشکسته نشر ایران به بازار مکاره‌ای تبدیل شد که می‌شد در آن بخشی از کتابهای انباری هر ناشر را در کنار کتابهای تازه انتشاریافته‌ی او، به خریدارانی که بسیاری از آنها سالی یک بار هم به کتاب‌فروشی پای نمی‌نهادند، فروخت. با گذشت سالها، بخش‌هایی جنبی به نمایشگاه‌های کتاب افزوده شد تا وجهه‌ای فرهنگی برای آن دست و پا کند؛ اما از آنجا که تصدی‌گری دولت در همه‌ی این کوششها، ستون اصلی بود، با روی کارآمدن هر دولت، بسیاری از کوشش‌های سودمند به بارنشسته‌ی قبلی، نقش بر آب شد.

با گذشت 21 سال از برگزاری نخستین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، تا به امروز، کسی از برگزارکنندگان، به خود این زحمت را نداد که به تماشاگران پرشمار این نمایشگاه، اطلاعات اولیه برای استفاده‌ی درست از این نمایشگاه را بدهد:

1. اینکه غرفه‌های ناشران بر اساس حروف الفبا مرتب شده‌اند.

2. برای پیداکردن هر کتاب و خرید آن، باید نام کامل کتاب، نویسنده یا مترجم و نام ناشر را دانست.

3. در نمایشگاه کتاب، فقط ناشران حضور دارند و فقط کتاب خود را می‌فروشند و مانند کتاب‌فروشی نمی‌توان هر کتاب را از هر ناشری خواست.

در همه‌ی این سالها، بخش اطلاع‌رسانی نمایشگاه کتاب، دکه‌ای بود که صفی دراز در برابر آن تشکیل شده بود و گروهی کارمند، در شلوغی و ازدحام، می‌کوشیدند اطلاعاتی را به مراجعه‌کنندگان بدهند. این را که چند درصد از کارمندان بخش اطلاع‌رسانی، «کتابدار» بوده­اند و توانایی راهنمایی خواهندگان کتاب را داشته­اند، خود گردانندگان نمایشگاه می‌دانند.

دلیل، البته، این بود که راه برای هرگونه دخالت و سوء استفاده از امکانات یک بازار کتاب کوچک هم برای دولت و ناشران خودی و ناشران بانفوذ فراهم باشد. در این سالها، بارها این پرسش پرسیده شد که چرا در کار الفبایی­کردن غرفه‌های نمایشگاه کتاب، برخی از ناشران را از روی کلمه‌ی «نشر» که پیشوند نام انتشاراتی‌های ویژه‌ای است، در سالن­هایی خاص جای می‌دهند و ناشران دیگر را از روی نام انتشارات، و بدون در نظرگرفتن کلمه‌ی «نشر». برای روشن­شدن مسأله، مثالی می‌زنم: همیشه نشر «علی» که ناشری پرسابقه و پرکتاب است، در کنار دوستان خود که مثلاً نشر «محسن» یا نشر «جعفر» است، جای می‌گرفت؛ در حالی که باید با توجه به نام آن که «علی» است، در کنار ناشرانی که نام آنها با حروف «ع» آغاز می‌شد، می‌آمد. به این ترتیب، بارها از ناشران غیرخودی که بر اساس نظم الفبایی درست، و بسیار اتفاقی، غرفه­های مرغوب و دونبش را به دست آورده بودند، خواسته شد تا به چند غرفه آن­طرف­تر نقل مکان کنند و غرفه‌ی آنها به انتشاراتی­های مذهبی یا دولتی بانفوذ داده شد.

3

با روی­کارآمدن دولت احمدی‌نژاد، موقعیت ناشران غیرخودی از آنچه بود، به مراتب دشوارتر شد. با نگاهی به روزنامه‌ی دولتی کتاب هفته، می‌توان دریافت صفحات این روزنامه، در درجه‌ی اول به بازتاب اخبار و مسائل و مطالب دین و فرهنگ دینی- و در واقع اسلامی- اختصاص دارد؛ و اگر جایی ماند، به مقوله‌هایی چون علوم خالص. وضعیت بحرانی فروش کتاب و برگزاری نمایشگاه آن، در آستانه‌ی برگزاری بیستمین نمایشگاه کتاب تهران[3] با محروم­کردن ناشران از مجموعه‌ی نمایشگاه‌های بین‌المللی تهران و رانده­شدن آنها به نمازگاه تهران به اوج رسید. مجموعه‌ی گسترده و سالن­های بزرگ یک مجموعه‌ی نمایشگاهی بین‌المللی که در دهه‌ی 1350 ساخته شده بود و کفاف نیازهای امروز را هم نمی‌داد، از ناشران گرفته شد و یک شبستان و چند سالن بتونی ترسناک و نیمه­تمام در نمازگاه تهران به آنها داده شد.

با مقایسه‌ی زیربنای سالن‌های نمایشگاه بین‌المللی کتاب با بناهای نمازگاه تهران، روشن می‌شود که مساحت و فضای نمایشگاه کتاب در دو سال 1386 و 1387، به یک­پنجم یا یک­ششم سالهای 1384 و پیش از آن کاهش یافته است. در سه سال اخیر با توجه به داده­نشدن مجوز انتشار کتاب‌های جدید به ناشران غیرخودی، آمار تولید و نشر ناشران مذهبی افزایش یافت و گردانندگان نمایشگاه، با توجه به همین آمار، بیشتر فضای نمایشگاه را به ناشران مذهبی اختصاص دادند. به این ترتیب، بیست و یکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، با حضور بیشترین ناشران مذهبی و کمترین شمار از ناشران غیرمذهبی برگزار شد.

4

در دو دهه‌ی اخیر، بخشی از بازار فروش کتاب کشور به دست چند بنگاه نشر دولتی افتاد که کار تهیه‌ی کتاب برای بخش آموزش کشور را برعهده دارند. تا سال گذشته، این بنگاه‌ها، نمونه‌های کتاب ناشران را تحویل می‌گرفتند و پس از بررسی، تعدادی از کتاب‌های پذیرفته­شده‌ی ناشر را با دریافت تخفیف چشمگیر، برای فروش به مدرسه‌ها از او می‌خریدند. نکته‌ی قابل­تأمل در این ماجرا این است که این بنگاه‌ها از این فعالیت، استفاده اقتصادی می‌بردند و مهمتر از آن، این که میزان تخفیف خرید از ناشر را خود تعیین می‌کردند.

امسال برای نخستین­بار، در نمایشگاهی که «یاد یار مهربان» نام داشت و از سوی «شرکت نشر شهر»، وابسته به شهرداری تهران برگزار شد، غرفه‌هایی در اختیار برخی از ناشران قرار داده شد تا در آن کتاب خود را، حضوری به فروش برسانند. در واقع در این نمایشگاه، مدرسه‌ها و نهادهای آموزشی شهر تهران با دریافت بن الکترونیک اهدایی کتاب از شهرداری، می‌توانستند برای تجهیز کتابخانه‌های خود اقدام کنند. اعتبار بن‌های پیشگفته از محل درآمد شهرداری تهران بود. اما در عمل، این برنامه که می‌توانست از راه فراهم­کردن ابزار تحقیق برای دانش‌آموزان و آموزگاران، به راستی نویدبخش شکوفایی فرهنگی در آینده باشد، در سایه رقابت‌های سیاسی عقیم ماند. گردانندگان وزارت آموزش و پرورش با این برآورد که این نمایشگاه به محبوبیت محمدباقر قالیباف، شهردار تهران و موفقیت او در انتخابات آینده‌ی ریاست جمهوری کمک خواهد کرد، در همان روز اول از حضور در سخنرانی قالیباف خودداری، و در حقیقت، آن را تحریم کردند.[4] در روزهای بعد، با توجه به کم‌شمار بودن بازدیدکنندگان، این گمان قوت گرفت که آموزش و پرورش، به طور غیررسمی، این نمایشگاه را تحریم کرده است. به این ترتیب، کوشش برای تجهیز کتابخانه‌های مدرسه‌های تهران قربانی درگیری سیاسی گروه‌های گوناگون نظام سیاسی کشور شد.

به فاصله‌ی کمی از این نمایشگاه و در جایی دیگر، گردانندگان سازمان حفاظت از محیط زیست مراسم بزرگداشت پنج نفر از کوشندگان ملی عرصه حفاظت از محیط زیست را که از سوی «انجمن علمی ارزیابی ایران» برگزار شد، تحریم کردند.[5] این همه در وضعی روی می‌دهد که در طول سه دهه‌ی گذشته، گفته­ای از محمد بهشتی، رئیس دیوان عالی کشور همچون ترجیع‌بندی، در همه‌ی دفاعیه‌های کارگزاران نظام سیاسی معاصر از شیوه‌ی عمل خود شنیده شده است.: «ما شیفتگان خدمتیم، نه تشنگان قدرت.» این از نمایشگاه و نگاه و رفتار دولت با نمایشگاهی که بخشی از خود آن دولت، آن را برای تجهیز کتابخانه‌های مدرسه‌های شهر تهران برگزار کرده است.

اما وضعیت ناشران در این نمایشگاه: چنان که گفتیم، امسال برای نخستین بار به ناشران اجازه داده شد تا خود در نمایشگاه حضور داشته باشند. این اما برای ناشرانی بود که شمار عنوان‌های انتشاریافته‌ی آنها به حد نصاب اعلام­شده می‌رسید. در واقع، ناشر باید دارای 150 عنوان کتاب انتشاریافته و تأییدشده از سوی برگزارکنندگان می‌بود تا بتواند در این نمایشگاه غرفه‌ی مستقل داشته باشد. ناشرانی که کمتر از 150 عنوان کتاب داشتند، در صورت تصویب کتابهایشان می‌توانستند به طور مشترک غرفه بگیرند. به این ترتیب نمایشگاهی شکل گرفت که گاه در یک غرفه‌ی 9متری آن، کتابهای 17 تا 20 ناشر، بی‌توجه به تفاوت موضوع کتاب‌ها، در کنار هم به خریداران مدرسه‌ها فروخته می‌شد. برای مثال، کتاب کودک در کنار کتاب تاریخ، دین، فلسفه سیاسی و... به فروش می‌رسید.

اما آنچه باید به سبب آن، به گردانندگان نمایشگاه از سوی برخی نهادهای خاص جایزه‌ای هم داده شود، رفتار توهین‌آمیز آنها با ناشران بود که حقیقتاً، مرزهای جدیدی در مفهوم توهین را گشود. در اینجا، نمونه‌هایی را برای آگاهی خوانندگان و دستگاه فرهنگی کشور می‌آورم:

1. به ناشران اعلام شد، کتاب مورد نیاز خود را باید پیش از ساعت 8 صبح به نمایشگاه بیاورند. این دستور بی‌توجه به این واقعیت داده شد که این نمایشگاه در جایی برگزار شده بود که تنها با خودروی شخصی یا تاکسی دربستی می‌شد به آن رسید و هیچ‌گونه وسیله‌ی حمل و نقل عمومی و خصوصی به شکل متعارف، در مسیر آن خدماتی عرضه نمی‌کرد. در چند مورد دیده شد، نگهبان در برابر خودرویی که کتاب را به محوطه‌ی نمایشگاه می‌آورد، چنان گارد گرفت که گویی خودرویی بمب‌گذاری شده به نمایشگاه نزدیک می‌شود. در ماجرایی دیگر، گفته شد که ناشران برای حمل کتاب خود از محوطه‌ی پارکینگ - که بیش از سیصدمتر با غرفه‌ی آنها فاصله داشت - باید گاری اختصاصی خود را به نمایشگاه بیاورند، بی‌توجه به اینکه چرخ‌دستی را در انبارهایی به کار می‌گیرند که چند صد عنوان کتاب در آنها انبار شده است و نه در نمایشگاهی که قرار است عنوان­هایی را برای فروش محدود 50 تا 100 نسخه­ای ارائه کند. یکی از ناشران که با گرفتن اجازه از یکی از کارمندان می‌خواست از چرخ‌ ویژه‌ی خریداران کتاب استفاده کند، با ممانعت «رئیس کل چرخ‌های نمایشگاه» روبرو شد. این رئیس کل در برابر پرسش ناشر که پس چگونه کتاب خود را از بیرون نمایشگاه به غرفه بیاورد، جمله‌ای به زبان آورد که تنها جمله‌ای است که ایرانیان معاصر از تمدن آمریکایی آموخته‌اند: «این مشکل شماست؛ مشکل من نیست.» برخی از گزارش‌ها نشان می‌دهد که این جمله به میان تیره‌های ایرانی در روستاها و شهرستانهای ایران هم راه یافته است و به گویش‌های آذری، بلوچی، تاتی، تالشی، خوزی، خراسانی، سیستانی، کردی، گیلکی، لری و مازندرانی هم برگردانده شده و در پاسخ مردم به بی­مسئولیتی هر کارگزار، به آنها تحویل داده می‌شود.

2. وضعیت فروش غذا از دیگر شاهکارهای اداره‌ی این نمایشگاه بود. بن غذا در فاصله‌ی ساعت 10 تا 12 به فروش می‌رسید و همه باید در این فاصله، برای خود بن غذا تهیه می‌کردند. دیگر اینکه، چند بار به ناشران تذکر داده شد که ناشران نباید از میز و صندلی‌های غذاخوری استفاده کنند و غذای خود را باید به غرفه ببرند و در آنجا بخورند. لازم به تذکر است که کسی حق استقرار میز و صندلی در غرفه را نداشت و اساساً، غرفه­ها طوری طراحی شده بودند که خریداران برای خرید کتاب باید به درون آنها می­آمدند و با بررسی کتاب، برای خرید آن تصمیم می­گرفتند.

3. در این نمایشگاه تنها برای ناشر یا جانشین او کارت شناسایی صادر شد. در واقع، ناشر یا جانشین او، و نه هر دو، باید از ساعت 8 تا 6 بعدازظهر، یکسره به کار ارائه اطلاعات و فروش کتاب به مراجعه‌کنندگان می‌پرداختند. در این نمایشگاه، ناشران نوعی تمرین استخدام در سازمان‌های نشر دولتی در آینده را از سر گذراندند.

4. بر اساس ضوابط نمایشگاه «یاد یار مهربان»، شرکت نشر شهر با تنظیم دلخواه تخفیف، خود را در سود ناشران سهیم کرد: از میزان فروش تا کمتر از 1 میلیون تومان 5/32%، فروش از 1 تا 10 میلیون تومان 35% ، فروش از 10 تا 20 میلیون تومان 5/37% و فروش بالای 20 میلیون تومان 40% تخفیف کسر شد. در واقع، ناشر هرچه بیشتر فعالیت می‌کرد، سود بیشتری را به شرکت نشر شهر می‌رساند.

اهدای کتاب به نهادهای همگانی از سنت­های پسندیده‌ای است که در سالهای پس از بهمن 1357، و پس از رفت و روب کتابخانه­های مدرسه­ها به دست نهاد موسوم به «امور تربیتی»[6] و زیر نظارت دولت قرار گرفت. در این سالها، دیگر اهدای کتاب امری اختیاری نیست؛ و هر کتاب، تنها پس از ممیزی به کتابخانه‌های مدرسه یا همگانی وارد می‌شود. این شیوه‌ی اهدای کتاب به مدرسه که شهرداری تهران در پیش گرفته است، عبارت‌های خنده­آوری را به یاد می­آورد که در سالهای اخیر به فراوانی آنها را می‌شنویم: «جایزه‌ی رایگان» یا «اهدای مجانی جایزه» - که در آنها، فرد یا سازمان دهنده‌ی جایزه، بر رایگان بودن جایزه تأکید می­کند!! اگر کسی بخواهد به کسی هدیه‌ای بدهد، هزینه‌ی آن را باید از جیب خود بپردازد و نه از محل تخفیف، و در واقع «مفت­خری» کالای فروشنده و سودبردن از بحران اقتصادی. چه می‌توان کرد؟ ظاهراً برای ناشربودن، این تاوان‌ها را هم باید پرداخت.

5. و سرانجام بخش «هماهنگی ناشران». این بخش در واقع بخش کارشکنی در کار ناشران بود و وظیفه‌ی خود را به خوبی انجام داد. خود شاهد بودم که ناشری برای گرفتن بارکد برای یک مجموعه کتاب که در کار فروشندگان نمایشگاه دشواری­هایی را پیش آورده بود، سه روز سرگردان بود. شایسته است، مسئول این بخش به سبب خدمات درخشان خود، به ریاست نمایشگاه ارتقاء مقام پیدا کند.

5

در طی چند روزی که صاحب این قلم عنوان کارمند یک ناشر، را در این نمایشگاه کار فروش کتاب برعهده داشت، به فکر افتاد به آن چند ناشر غیرخودی که، ظاهراً خیلی اتفاقی و اشتباهی، به این نمایشگاه راه پیدا کرده بودند، پیشنهاد کند، در سالهای آینده، خلوت صمیمانه دولت و ناشران خودی را به هم نزنند و آنها را با هم تنها بگذارند.

در فاصله‌ی نوشتن بندهای این مقاله، نگارنده از پنجره به بیرون نگاهی انداخت. در پیاده­رو روبرو، موتورسوار بی‌توجه به اعتراض‌ها و وحشت‌ زن و مرد و کودک، با سرعت از میان آنها ویراژ می‌داد و می‌رفت. راننده تاکسی به سبب حوصله­نداشتن مسافران برای بلندشدن و اجازه­دادن به مسافری دیگر برای پیاده شدن، زنی چادری را که کودکی را نیز در آغوش داشت، وادار می‌کرد از در پشت سر راننده پیاده شود. خودرویی، بی‌توجه به سوت و فریادهای افسر راهنمایی و رانندگی، با دهن‌کجی به چراغ قرمز و تابلوی «گردش به چپ ممنوع» به چپ می‌پیچید و دور می‌شد.

اما با این همه او امیدوار بود: شاید در این دوره، رئیس­جمهور جدید بتواند امکاناتی برای تعبیه‌ی سوراخی در سقف خودروها فراهم کند تا مردم دیگر برای پیاده‌شدن از تاکسی، مزاحم مسافران محترم بغل دستی خود نشوند و بتوانند از همان سوراخ به بیرون پرواز کنند. [7]